سرای فرش و تابلوفرش دستباف

ویژگی های نقوش ایرانی , تذهیب , و هنر باستانی ایران زمین

ایرانیان از زمانهای بسیار دور ، به جانوران و گیاهان توجه داشته و نقش های بسیاری از آنها را در آثار خود به کار برده اند، آنچنانکه این نقوش بر مبنای تفکرات و برداشتهای آیینی شکل گرفته است

آنافرش
2,949

پیشینه تذهیب:

ایرانیان از زمانهای بسیار دور ، به جانوران و گیاهان توجه داشته و نقش های بسیاری از آنها را در آثار خود به کار برده اند، آنچنانکه این نقوش بر مبنای تفکرات و برداشتهای آیینی شکل گرفته است و بسیاری از این نقوش به نمادی از اعتقادات آنها بدل شده است و با گذشت زمان شاهد بروز تغییر و تحول در این نقوش هستیم.

ویژگی های نقوش در آثار تمدن های اولیه :
۱- کاربرد نقوش گیاهی نسبت به نقوش انسانی و حیوانی محدود تر است .
۲- نقوش گیاهی در وسط متن و فضای اصلی آثار کمتر به کار رفته است و بیشترین کاربرد را در امر حواشی و نوارهای تزئینی دارد.
۳- روش استفاده، به صورت تکرار و قرینه سازی است.
۴- در نقوش گیاهی تنوع دیده نمی شود.
۵- اجرای نقوش گیاهی دارای نظم خاصی است که از شکل ساده نیز برخوردار است .
۶- نقوش ساده هندسی ، اززندگی کشاورزی و دامپروری مانند : زمین ، کوه ، آب و … تاثیر پذیرفته است.

دوره هخامنشیان 

ویژگی های عمده نقوش دوره هخامنشی:
۱- استفاده از نقوش انسانی، حیوانی، گیاهی
۲- تقسیم بندی قاب و طراحی حاشیه و متن
۳- نقوش گیاهی رایج شامل درخت سرو، گل ۱۲ پر و گل نیلوفر آبی است .
۴- استفاده از شیوه های انتقال، قرینه سازی انعکاسی در تکثیر نقوش
۵- محدود بودن نقوش گیاهی
۶- ظرافت و دقت در اجرای اثر

عکس نقوش دوره هخامنشی :

%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d9%87%d8%ae%d8%a7%d9%85%d9%86%d8%b4%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-%d9%88-%d9%86%d9%82%d9%88%d8%b4-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-1-400x284

نقوش و طرح های دوره هخامنشی

%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d9%87%d8%ae%d8%a7%d9%85%d9%86%d8%b4%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-%d9%88-%d9%86%d9%82%d9%88%d8%b4-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-2-400x284

نقوش و طرح های دوره هخامنشی

%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d9%87%d8%ae%d8%a7%d9%85%d9%86%d8%b4%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-%d9%88-%d9%86%d9%82%d9%88%d8%b4-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-3-400x284

نقوش و طرح های دوره هخامنشی

%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d9%87%d8%ae%d8%a7%d9%85%d9%86%d8%b4%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-%d9%88-%d9%86%d9%82%d9%88%d8%b4-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-4-400x284

نقوش و طرح های دوره هخامنشی

%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d9%87%d8%ae%d8%a7%d9%85%d9%86%d8%b4%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-%d9%88-%d9%86%d9%82%d9%88%d8%b4-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-5-400x284

نقوش و طرح های دوره هخامنشی

%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d9%87%d8%ae%d8%a7%d9%85%d9%86%d8%b4%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-%d9%88-%d9%86%d9%82%d9%88%d8%b4-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-6-400x284

نقوش و طرح های دوره هخامنشی

%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d9%87%d8%ae%d8%a7%d9%85%d9%86%d8%b4%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-%d9%88-%d9%86%d9%82%d9%88%d8%b4-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-7-400x284

نقوش و طرح های دوره هخامنشی

%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d9%87%d8%ae%d8%a7%d9%85%d9%86%d8%b4%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-%d9%88-%d9%86%d9%82%d9%88%d8%b4-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-8-400x284

نقوش و طرح های دوره هخامنشی

%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d9%87%d8%ae%d8%a7%d9%85%d9%86%d8%b4%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-%d9%88-%d9%86%d9%82%d9%88%d8%b4-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-9-400x284

نقوش و طرح های دوره هخامنشی

%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d9%87%d8%ae%d8%a7%d9%85%d9%86%d8%b4%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-%d9%88-%d9%86%d9%82%d9%88%d8%b4-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-10-400x284

نقوش و طرح های دوره هخامنشی

%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d9%87%d8%ae%d8%a7%d9%85%d9%86%d8%b4%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-%d9%88-%d9%86%d9%82%d9%88%d8%b4-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-11-400x284

نقوش و طرح های دوره هخامنشی

هنر اشکانی: ( تصاویری از هنر اشکانی )

هنر اشکانی تحت تاثیر هنر یونان بوده است. از این دوره بیشترین آثار بدست آمده شامل نقاشی دیواری، حجاری و گچبری هایی از نقوش هندسی ، گیاهی و انسانی است . نقوش هندسی و گیاهی بیشتر جنبه تزئینی دارد و با شیوه ی تکرار یا قرینه انعکاسی اجرا شده است .

 تصاویری از هنر اشکانی

ویژگی های نقوش گیاهی در دوره ساسانی:
۱- نقوش گیاهی پر کننده فضاهای خالی و میانی انسانی و حیوانی است .
۲- تنوع اندکی در نقوش گیاهی دیده می شود .
۳- از نقوش گیاهی در حواشی طرحها استفاده می شود .
۴- شیوه تکرار و قرینه سازی در نقوش گیاهی کاربرد دارد.
۵- نقوش گیاهی قوس دار و دورانی، کاربرد دارد.

%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d9%88%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d8%b2-%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%a7%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-03-400x284هنر دوره اشکانی %d8%aa%d8%b5%d8%a7%d9%88%d9%8a%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%a7%d8%b4%d9%83%d8%a7%d9%86%db%8c14-400x284هنر دوره اشکانی

%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d9%88%d9%8a%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%a7%d8%b4%d9%83%d8%a7%d9%86%db%8c13-400x284هنر دوره اشکانی

%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d9%88%d9%8a%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%a7%d8%b4%d9%83%d8%a7%d9%86%db%8c12-400x284هنر دوره اشکانی

%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d9%88%d9%8a%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%a7%d8%b4%d9%83%d8%a7%d9%86%db%8c11-400x284هنر دوره اشکانی

%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d9%88%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d8%b2-%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%a7%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-06-400x284هنر دوره اشکانی

%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d9%88%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d8%b2-%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%a7%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-07-400x284

هنر دوره اشکانی %d8%aa%d8%b5%d8%a7%d9%88%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d8%b2-%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%a7%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-08-398x284

هنر دوره اشکانی %d8%aa%d8%b5%d8%a7%d9%88%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d8%b2-%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%a7%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-14-400x284هنر دوره اشکانی %d8%aa%d8%b5%d8%a7%d9%88%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d8%b2-%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%a7%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-20-183x284هنر دوره اشکانی %d8%aa%d8%b5%d8%a7%d9%88%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d8%b2-%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%a7%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-21-400x284هنر دوره اشکانی %d8%aa%d8%b5%d8%a7%d9%88%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d8%b2-%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%a7%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b9%da%a9%d8%b3-24-400x284هنر دوره اشکانی

 

 

ویژگی های نقوش و طرح های دوره اسلامی از ابتدا تا پایان دوره سلجوقی (قرن۸هجری):

۱- کاربرد وسیع طراحی خطوط کوفی متنوع و ترکیب خط کوفی با نقوش اسلیمی و طراحی خطوط متنوع کوفی بر اساس نقش مایه های اسلیمی

۲- پیچیدگی طرحها و تزئین فضاهای خالی نقوش اسلیمی با نقوش هندسی

۳- ابتکار در ترکیب نقوش و کاربرد متنوع آنها در زمینه های قاب ، ستاره، چلیپا ، حاشیه پهن و به کار گیری نقوش در اشکال دایره ای

۴- ترکیب خط ، نقوش انسانی، حیوانی، اسلیمی و هندسی با یکدیگر در تزئین آثار و اشیای کاربردی

۵- تاثیر مضامین ادبی و مفاهیم مذهبی در تزیین آثار

۶- کاربرد نقوش اسلیمی با قوس های کوتاه و فشرده

در دوران سلجوقیان شیوه جدیدی در تزئین و تذهیب آغاز شد که تا روزگاران بعدی دوام یافت و بنیان این شیوه بر آن بود که : (( سطر های نوشته شده را با خط های دقیق و سنجیده خط کشی کنند و بخش های بیرون از خط کشی را با نقش های گیاهی ( شاخ و برگ ) پر کنند )) (زکی ، ۱۳۷۷ ، ص ۶۹)

ویژگیهای طراحی نقوش در دوره ایلخانان و تیموریان:
۱- استفاده از نقوش گیاهی ( ختایی )، ابر چینی، نقوش حیوانی عجیب مانند اژدها و سیمرغ در طراحی نقوش
۲- تقسیم زمینه کار به حاشیه و متن و طراحی داخل متن بالچک و ترنج ( شمسه )
۳- استفاده از نقوش اسلیمی و ختایی در فضاهای میانی نقوش هندسی
۴- جدا شدن نقوش از خط و یافتن استقلال و هویت خاص خود
۵- ایجاد نظم و بر قراری اصول دقیق در طراحی اسلیمی و ختایی
۶- طراحی ساقه های اسلیمی با قوسهای بلند
۷- کاربرد نقوش اسلیمی و ختایی در کتاب آرایی

* (( تذهیب گران عصر مغول از رنگهای طلایی ، آبی ، سرخ ، سبز ، نارنجی استفاده می کردند و آبی سیر را به عنوان زمینه ای که رنگ های دیگر آن را فرا می گیرد انتخاب می کردند )) ( زکی ، ۱۳۷۷ ، ص ۶۹)

 

ویژگی های نقوش سنتی در دوره صفویه :
۱- بزرگی قوسهای اسلیمی و ختایی در عین ظرافت و رعایت تناسبات و کاسته شدن از فشردگی قوس ها
۲- ترکیب اسلیمی و ختایی در یکدیگر
۳- طراحی اسلیمی گلدار و تنوع اسلیمی دهان اژدری تزئینی

* (( از دلنوازترین صفحه های تذهیب شده از عصر صفوی صفحاتی است در صدر کتاب خطی  بوستان سعدی   موجود در دارالکتاب مصر که داری تاریخ ۸۹۳ هجری / ۱۴۸۸ میلادی است و در پای آن امضای تذهیب گر (( یاری )) دیده می شود )) ( زکی ، ۱۳۷۷ ، ص ۷۱)

از قرن ۱۲ هجری  به بعد که زمان حکومت قاجار است شاهد کم رنگ شدن اصالت در نقوش سنتی هستیم و نیز ورود ترکیب ها ، نقوش و گلهایی که در ایران سابقه و پیشینه ای نداشته اند .

* در دوره معاصر طراحی سنتی در تذهیب کاشی ، فرش و سایر رشته های صنایع دستی کار برد وسیعی دارد.

واژگان و اصطلاحات تذهیب :

در تذهیب هم مثل سایر هنرها واژگانی وجود دارد که برای یک تذهیب کار آگاهی از آن واژگان لازم و ضروری است . البته واژگان تذهیب تا حدودی ناشناخته هستند و این امر باعث شده است بعضی از واژگان در کتابهای مختلف معانی متفاوتی داشته باشد و در اینجا تلاش شده است که تا حد امکان معنای رایج و منطقی آنها ذکر شود .

کتاب قانون الصور در بیان شماری از واژگان تذهیب می نویسد :

چنین  کرد  اوستادم   رهنمایی
که   هست  اسلیمی  و  دیگر   ختایی
ز ابر و  داغ   اگر   آگاه   باشی
چو    نیلوفر   فرنگی    خواه     باشی
مکن از  بند رومی  هم  فراموش
کنی چون اسم هر یک جای در گوش
( به نقل از مجرد تاکستانی ، ۱۳۸۴ ، ص ۲۷)

اسلیمی :

اسلیمی یا اسلامی نقشی است که از گذشته های دور برای آذین بندی ظرفها ، بافته ها و در حجاری ها به کار می رفته است و شاید در آن روزگاران نامی خاص داشته است . این نقش ظاهراً در دوره ی سلجوقی و تیموری به این نام شناخته شد.

نقش های اسلیمی عبارتند از گردش ها و پیش و خم های مدور تکراری اغلب به قرینه و گاه بی قرینه که بیشتر یادآور پیچش ساقه یک گیاه می تواند باشد .

ایرج افشار در کتاب صحافی سنتی می آورد :

(( اسلیمی یا اسلامی کامل مانند اجزاء یک گیاه شکل می گیرد و مشتمل است بر تخمه و ساقه و جوانه و برگ و گل که به چنگ تبدیل می شود … )) ( به نقل از ماچیانی ، ۱۳۷۹ ، ص ۱۳)

چنگ :

(( حرکت هایی که گرداگرد شاخه های اسلیمی را می گیرد چنگ گویند . این زائده های چسبنده مانند قارچهایی هستند که در اطراف شاخه های درختان و ساقه های آنها می رویند و آنها را در بر می گیرد )) ( هنرور ، صفحه  ۱۳۸۶ ، ص چ )

استاد هادی اقدسیه هنرمند گرانقدر نقشه قالی وتذهیب می گویند :

((اسلیمی اساساً نمودار طرح درخت است با همه پیچ و خم و شاخ و برگ و…)) ( به نقل ازماچانی ، ۱۳۷۹ ، ص۱۴)

توضیح آنکه اسلیمی ها با بندهایی به طرزی بسیار فنی و استادانه به یکدیگر مرتبط می شوند که اصطلاحاً  به آن (( بند اسلیمی )) اسلیمی می گویند.

ختایی :

ختایی از جمله نقش های اساسی هنرهای تزئینی ایرانی است که از ترکیب گل ، غنچه و برگ پدید می آید . بعضی ها بر این عقیده اند که این طرح را دردوره مغول از چین به ایران آورده اند . ولی بررسی سیر تکاملی کاربرد طرح گلها در دوره های مختلف از دوران هخامنشی تاکنون حاکی از آن است که این طرح در آثار این دوران بوده و به تدریج تکامل یافته است و شباهت میان نقوش ایرانی و چینی به دلیل وجود روابط فرهنگی ، بازرگانی و سیاسی میان دو کشور می باشد.

نقوش ختایی نقش هایی گیاهی و گل و بوته  مانند هستند که با ظرافت و نازکی در لا به لای نقوش اسلیمی در حرکت هستند .

(( ختایی مانند اسلیمی گیاهی است که مذهب و نقاش آنرا به صورت گل و برگ تزئینی گسترده شده می آراید … )) ( افشار ، ۱۳۵۷ ، ص ۱۳)

مایل هروی در کتاب  ، کتاب آرایی در تمدن اسلامی می نویسد :

(( خطائی یا ختائی ، گونه ای است از اسلیمی که طرح آن ظریف و نازک است و صرفاً دارای نقوش پیچ  در پیچ گل و بوته است … )) ( به نقل از ماچیانی ، ۱۳۷۹ ، ۱۵ )

عمده گل های ختایی عبارتند از گل شاه عباسی یا گل اناری ، گل پنبه ای یا برگ مو ، گل پروانه  ، گل پنج پر و چهار پر و… که در طبیعت نیز یافت می شوند اما به طریقی قلم هنرمند تغییراتی در فرم اصلی آنها پدید آورده است .

لوتوس :

که به آن برگ ماهی نیز گفته می شود در کنار گل های ختایی به عنوان برگ بزرگ استفاده می شود .

سر لوحه :

سر لوحه تزئینی است که در بالای صفحه نخستین کتابها ترسیم می شود و در واقع می توان گفت سر لوحه  دروازه ورود به نقش گل و برگ ریز و نرمی می شود.

کتیبه :  به سر لوحه های کوچکی که در متن آنها ، عناوین مختلف کتاب را به رنگ طلایی یا شنگرف و یا سفید می نویسند کتیبه گفته می شود .

دهن اژدر : نقشی است به شکل دهان اژدها . ظاهراً این نقش از دوره تیموریان رواج یافت است .

ابرک :دایره های کوچک و به هم پیوسته ای هستند که شکل ابر کوچکی را نمودار می کنند و در کنار صفحه ی کاغذ نقاشی می شوند . (( ابرک ترنج کوچکی است که شباهتی به ابر دارد و …)) ( هنرور ، ۱۳۸۶،ص چ)

جدول : جدول عبارتست از خطوطی که بر دور ا دور صفحه تذهیب به جای گیره چینی ترسیم می کنند . جدول کشی گونه های مختلف داد .

واگیره :(( یک قسمت از یک طرح بزرگ است. برای مثال اگر بخواهیم شمسه ای را طرح کنیم اول آن را به چند قسمت تقسیم می کنیم و طرح را در یک قسمت آن که واگیره نام دارد پیاده می کنیم این طرح در قسمت های دیگر تکرار می شود )) ( مجرد تا کستانی ،‌۱۳۸۴ ، ص ۲۸)

 

محرابی : نوعی نقش تذهیب است که نقش محراب مسجد در بالای طرح ترسیم شده است و انواع گوناگونی دارد : محرابی تصویری – محرابی درختی – محربی دورنما – محرابی قندیلی – محرابی گل و بوته – محرابی هندسی – محرابی هزار گل .

لچکی : لچکی  ۲/۱   مربع کامل را گویند که از قطر به دو نیم کرده باشند. لچکی را در گوشه های صفحه های تزئین شده و در حاشیه خطوط چلیپا نقاشی می کنند.

ترنج : شکلی چهار گوش، دایره یا بیضی مانندکه با نقوش اسلیمی و ختایی ( انواع اسلیمی ) طرح شده باشد. به عبارت دیگر ترنج طرحی بدیع از دایره یا بیضی است که با نقوش اسلیمی و ختایی ترسیم شده است و معمولاً در وسط یک طرح تذهیب قرار می گیرد .

 

سر ترنج :نقوشی است به شکل لوزی کنگره دار که بالا و پایین ترنج رسم می شود ( با همان نقوش ترنج )

شمسه :شمسه معمولاً به شکل دایره یا چند ضلعی است که با نقش های اسلیمی و ختایی تزئین می شود و جایگاه آن مانند ترنج در مرکز طرح است و چون خطوطی مانند شعاع های خورشید از اطراف آن پراکنده می شود ( شرفه ) به آن شمسه می گویند.

شرفه :

خطوط نقشه داری هستند که اطراف شمسه های بزرگ طراحی می شوندو شمسه را به شکل خورشیدی در می آورند که شعاع های آن به اطراف پراکنده است .

گره : گره یا نقش گره در تذهیب عبارت است از نقشی منظم که بسیار دقیق رسم می شود. به عبارت دیگر طرحی است که با پیچشهای درهم و اشکالی گره مانند به یکدیگر متصل می شوند .

گاهی اوقات به محل اتصال قسمت ها ی مختلف یک طرح نیز گره می گویند.
تاج : طرحی است در بالای صفحه تذهیب که شکل تاج دارد و به  گونه های مختلف است. از تمامی یا نیمی از طرح تاج در تزئین سر لوحه کتابها استفاده می شود.

نیم تاج : ۲/۱ تاج است که در یک صفحه طراحی می شود.

تر صیع :  تر صیع در لغت به معنای گوهر نشاندن است.

در بعضی از کتابهای تذهیب ترصیع به معنای نشاندن جواهر در جای گل و بوته طرح تذهیب آمده است .

ولی ترصیع در تذهیب تزئینی است که دو سر لوح در بالا و پایین ، همراه با دو ستون تذهیب شده در چپ و راست و یک حاشیه کامل تذهیب شده دارد. این نوع تذهیب را ترصیع کامل می گویند..

 

اسلیمی ماری

islamic-art

 

آشنایی با سوابق تاریخی نقوش سنتی

آدمی به واسطه نگاره ها وشکلهای آرایه ای ، دریافت درونی خویش را از جهان نمودار می سازد . از این رو هر نقش و نگاری برای بیان مقصودی درونی یا عاملی برای ارتباط با خلق کننده اثر پیرامون خود است ، این نگاره ها برای ذهن خیال پرور ایرانی مبنایی برای رشد و شکوفایی استعداد هنری ایشان گردید .
هنرمند ایرانی و سازنده اثر در کار خود از طبیعت الهام گرفته و هیچ گاه دست به تقلید از آنها نزده است . بر این اساس تنوع نقوش سنتی را می توان به ترتیب زیر تقسیم نمود .

۱-نقوش اسلیمی الف : نقوش شکسته ب: نقوش گردان ۲-نقوش ختایی هنرمندان و طراحان کهن در ابتدا به کشیدن نقشهای هندسی بر روی اشیاء اقدام نموده اند و سپس به ترسیم خطوط مختلف و ترکیب آنها با یکدیگر مبادرت کرده اند و برای طراحی آثار پیچیده تر ، نقوش و طرحهای طبیعی را بسط و گسترش داده اند . طرحهای اولیه در ابتدا بازتابی از فعالیتهای کشاورزی و سبک زندگی اولیه فلات ایران بوده ، طرحهایی از کوه و دریا و گیاهان که این نقوش را بیشتر بر روی ظروف سفالین اجرا می کرده اند ، از دیگر نقوش می توان به طرحهای هندسی و حیوانی خورشید ، نقوش شکارگری ، گل هشت پر اشاره کرد که در مناطقی از شوش ، جلگه مرکزی ایران ، منطقه کاشان سیلک ، خوروین ، لرستان و زیویه و …………….بدست آمده است که اکثرا بر روی ظروف و اشیاء تزئینی نقش بسته اند . طرحها اغلب با رنگ سیاه اجرا شده ، بسیاری از آثاری که بدست آمده نیز از جنس طلا ونقره است . بنابراین ویژگیهای نقوش در آثار تمدنهای اولیه را می توان در موارد زیر خلاصه کرد:

۱-کاربرد نقوش گیاهی نسبت به نقوش انسانی و حیوانی محدودتر است
۲-نقوش گیاهی در وسطش و فضاهای اصلی آثار کمتر بکار رفته است
۳-نقوش گیاهی بیشترین کاربرد را در حواشی و نوارهای تزئینی دارد
۴-روش استفاده بصورت تکرار و قرینه سازی است
۵-در نقوش گیاهی تنوعی دیده نمی شود
۷-نقوشی ساده هندسی از زندگی کشاورزی و دامپروری مانند زمین و کوه و ……. تاثیر گرفته است.
از نظر سیر تاریخی و تحول هنر دوره هخامنشی مجموعه ای از هنر مادی ، آشوری ، بابلی و اوراتوئی ، یونانی و ایلامی است و هخامنشیان بعلت تسلط بر همه این سرزمینها هنر آنها را در اختیارگرفته اند . تخت جمشید گنجینه بزرگ هخامنشی است . ویژگیهای عمده نقوش .دوره هخامنشی موارد زیر است :

۱-استفاده از نقوش انسانی ، حیوانی ، گیاهی
۲-تقسیم بندی قالب و طراحی حاشیه و متن
۳-نقوش گیاهی رایج شامل درخت سرو ، گل پر و نیلوفر آبی
۴-استفاده از شیوه های انتقال ، قرینه سازی انعکاسی در تکثیر نقوش
۵-محدود بودن نقوش گیاهی
۶- ظرافت و دقت در اجرای اثر
هنر اشکانی تحت تاثیر هنر یونانی بوده و از این دوره بیشترین آثار بدست آمده ، شامل نقاشی دیواری حجاری و گچبریهایی از نقوش هندسی ، گیاهی و انسانی است . نقوش هندسی و گیاهی بیشترین جنبه تزئینی دارد و با شیوه تکرار و با قرینه انعکاسی اجرا شده است . نقوش دوره ساسانی برگرفته از نقوش و آثار دوره هخامنشی است و ویژگیهای نقوش این دوران عبارتند از :

۱-نقوش گیاهی پرکننده فضاهای خالی و میانی نقوش انسانی و حیوانی
۲-تنوع اندکی در نقوش گیاهی دیده می شود
۳-از نقوش گیاهی در حواشی طرحها استفاده می شود
۴-شیوه تکرار و قرینه سازی در نقوش گیاهی کاربرد دارد
۵-نقوش گیاهی قوس دار و دورانی کاربرد دارد
دوره سلامی ظهور اسلام و گسترش آن در سرزمینهای اسلامی موجب انقراض سلسله ساسانی و جایگزینی این اسلام بجای دین زرتشتی گردید که عمیقاً بر همه شئونات ایرانیان مخصوصا هنر آنها تأثیر گذاشت . از ویژگیهای نقوش و طرحهای دوره اسلامی از ابتدا تا پایان دوره سلجوقی عبارتند از :
۱-کاربرد وسیع طراحی خطوط کوفی متنوع و ترکیب خطوط کوفی با نقوش اسلیمی و طراحی خطوط متنوع کوفی بر اساس نقش مایه ای اسلیمی
۲-فشردگی و پیچیدگی طرحها
۳-تزئین فضای خالی نقوش اسلیمی یا نقوش هندسی
۴-ابتکار در ترکیب نقوش و کاربرد متنوع آنها در زمینه های قاب ، ستاره ، چلپیا ، حاشیه ، متن
۵-ترکیب خط ، نقوش انسانی ، حیوانی ، اسلیمی و هندسی با یکدیگر در تزئین آثار و اشیای کاربردی
۶-تأثیر مضامین ادبی و مفاهیم مذهبی در تزئین آثار
۷-بکارگیری نقوش در اشکال دایره ای
۸-کاربرد نقوش اسلیمی با قوسهای کوتاه و فشرده بعد از دوره اسلامی ، دوره مغول و ایلخانی و تیموری می باشد که ویژگیهای طراحی نقوش سنتی در این دوران شامل موارد زیر است :

۱-استفاده از نقوش گیاهی ( ختایی ) در طراحی نقوش و آثار هنری
۲-استفاده از ابرچینی و نقوش حیوانی عجیب مانند اژدها و سیمرغ
۳-تقسیم زمینه کار به حاشیه و متن و طراحی داخل متن با لچک و ترنج
۴-طراحی و اجرای نقوش هندسی و گره ها در ابعاد بزرگ و استفاده از نقوش اسلیمی و ختایی در فضاهای میان نقوش هندسی
۵-جدا شدن نقوش از خط یافتن استقلال و هویت خاص خود
۶-ایجاد نظم و برقراری اصول دقیق در طراحی اسلیمی و ختایی
۷-ترکیب مصالح متنوع معماری در تزئینات مانند کاشی و آجر
۸-طراحی ساقه های اسلیمی و ختایی با قوسهای بلند
۹-کاربرد نقوش اسلیمی و ختایی در کتاب آرایی در دوره صفویه اوج استفاده از نقوش در هنر فرش و پارچه و فلزات و طراحی و تزئینات در آثار به نهایت دقت و ظرافت خود می رسد و نقوش اسلیمی و ختایی نه تنها در کتاب آرایی بلکه روی گنبدها نیز با همان ظرافت و تناسب ولی در ابعاد بزرگتر اجرا می شود .ویژگیهای نقوش سنتی دوره صفویه عبارتند از :

۱-بزرگی قوسهای اسلیمی و ختایی در عین ظرافت و رعایت تناسبات
۲-ترکیب اسلیمی و ختایی در یکدیگر
۳-کاسته شدن از فشردگی قوسها و روانی طرحها
۴-ترکیب وسیع نقوش انسانی ، حیوانی ، هندسی ، اسلیمی و گیاهی دیگر
۵-طراحی اسلیمی گلدار و تنوع اسلیمی دهان اژدری تزئینی در زمان قاجار شاهد کم رنگ شدن اصالت در نقوش سنتی هستیم و نیز ورود ترکمنها ، نقوش و گلهایی است که در ایران سابقه و پیشینه ای نداشته اند. در دوره معاصر طراحی در هنرهای سنتی و مخصوصا صنایع دستی کاربرد وسیعی دارد و در شهرستانهای بزرگ مانند تهران ، اصفهان ، مشهد ، شیراز ، کرمان و تبریز و ……….مشغول فعالیت هستند و در میان آثار این هنرمندان طراح آثار ابتکاری به چشم می خورد که با نمونه های مشابه آن در گذشته قابل رقابت است .

منبع : ایران زمین

درحال ارسال
امتیاز کاربر 5 (2 رای)
امتیاز نظرات 0 (0 امتیاز دهی)
80%
خوب
  • Design

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

درحال ارسال