سرای فرش و تابلوفرش دستباف

نگاهی به ترنج در قالی(قسمت دوم)

ترنج تقش قرار دادی كه در ميان نگاره های قالی جای ويژه ای دارد

146

۱ ـ ۳ نقش مرکزی :

نگاره‌ای که در مرکز طرح زمینه، نقش می‌شود . در قالیهای با طرح ترنج نقش مرکزی ترنجی است با چند سر ترنج . که در وسط فرش دیده می‌شود. [۱]

۲ـ ۳ـ ترنج مرکزی :

ترنجی که همچون نقش مرکزی در وسط فرش است و در شکل معمول خود از چند ترنج با یک، « کانون » تشکیل می‌شود که اگر از سه ترنج درست شده باشد می‌توان آن را همچون سه ترنج تودرتو ( سه گانه ) در نظر گرفت و با یک ترنج به سه حلقه تودرتو میان ترنج مرکزی و درازای فرش به طور معمول نسبتی را در نظر می‌گیرد که بر اساس آن، درازای ترنج ( بدون سر و گردن ) به اندازه یک سوم درازای فرش خواهد بود. به جای ترنج مرکزی گاهی چند ترنج و چند نیم ترنج درازای فرش نقش می‌کنند. ترنج تنها در قرن ده‌ام هجری است که همچون نگاره مرکزی در طرح برخی از فرشها دیده می‌شود. به بخش مرکزی ترنجی که چون سر ترنج تودرتو باشد نیز ترنج مرکزی می‌گویند که در برابر ترنج بیرونی میانی قرار می‌گیرد .

تزئین درون ترنج مرکزی معمولاً با بهره‌گیری از نقش های زمینه است یا غیر از آن .[۲]

۳ـ۳ـ ترنج چیست؟

« ترنج از طرح های قرار دادی هنرهای تزئینی ایران  و آن چهار گوشه پیچ و خم داری است که در وسط آن برگ هایی طراحی شده است. [۳]»

«ترنج تقش قرار دادی که در میان نگاره های قالی جای ویژه ای دارد. در درون، ترکیبی از آذینه های شاه عباسی و در اساس: برگ و گل و اسلیمی است. در شکل کلی خود: چهار گوشه، لوزی، بیضی یا گرد، همچون خورشید یا ستاره و گل های چند پر است. ترنج از نگاره های پیش از اسلام است: اشاره ای به خورشید دنیای سرچشمه بیرون که باران را برای باروری زمین از آسمان می گیرد.این اشاره در قالی معروف اردبیل که در«موزهـ ویکتوریا و البرت » نگهداری می شود، روشن تر است. در درون این ترنج، آبگیری نقش شده است به رنگ سبز که بر روی آب آن نیلوفر شناوراست.[۴]

در لباس دسته ای از پادشاهان ایران پیش از اسلام نیز که در نقش حجاریها و فلزکاری‌ها آمده است ، نگاره‌هایی از اسبهای بالدار، قوچ و پرندگان دیده می‌شود که دور آن را ترنجهای گرد و بیضی شکل فرا گرفته است. در کارهای سفالینه « ری » در قرن ششم هجری که به جا مانده است ضمن طرح‌هایی از شکار یا چوگان بازی ، ترنجهایی زیبا نیز کشیده شده‌است. در کاشیکاری « مقبره الجاتیو » ( سلطان محمد خدابندهاز سلسله ایلخانیان ایران. وفات،۷۱۶هـ .ق)و نیز در کاسه های بازمانده از زمان« سلجوخیان» (۴۲۹ـ۷۰۰ هـ . ق)نمونه های از نقش ترنج را می تان دید. ترنج در نقش معمول خود محدود به خط هایی که در پیچ و خم های قرینه خود شکل های گوناگون می گیرند مانند: پزر، شاخه و گوشه، با نگاره های تزئینی و گاهی افزون بر پر و شاخه و گوشه، نقش های مانند، قاب وقندل قلمزدهدر درون ترنج گاهی طرحی از نواری از ابر به شیوه خاص (اسلیمی مارپیچ) نقش می شود که در قالی های دوران (صفوی) شکلی کاملاً آشکار دارد. به طور کلی نقش های یک چهارم ترنج در سه چهارم دیگر آن تکرار می شود (و نقش همین یک چهارم است که به نام لچک در چهار گوشه قالی بافته می شود). ترنج را به اعتبار شمار گوشه، شش گوشه ،‌هشت گوشه ، می‌نامند . ترنج قالی معروف به اردبیل شانزده گوشه دارد. نقش ترنج به طور معمول تنها نیست و دور آن گاهی نگارههایی از پرندگان یا نقشهای دیگری دیده می‌شود.»[۵]

« ترنج نقشه وسط فرش است که همچون جزیره ای خوش نقش و نگار در میان دریای زمینه فرش قرار دارد. ترنج اغلب با طرح های اسلیمی و گل بوته های گوناگون و شاخ و برگ های ظریف زیبا و خوش ترکیب تزئین می‌شود. برخی اوقات از تکرار ترنجها در متن قالی نقشه جالبی پدیدار می‌گردد که به « ترنج بندی » معروف است. ممکن است مهارت طرح و بافنده و نوع انتخاب رنگها در نقشمایه های ترنج طوری استادانه انجام می‌شود که ترنج برجسته به نظر برسد. »[۶]

[۱] ) فرشنامه ایران ـ حسن آذر پاد ـ فضل‌ا… حشمتی رضوی

 [۲] ) ترنج نقش اصلی که در مرکز فرش قرار گرفته و طرح لچک ترنج به ابعاد و اشکال مختلف مانند الماسی ـ خورشیدی ـ شش وجهی ـ هشت وجهی ـ بیضی بافته می‌شود. حالت ترنج یکی از عوامل اصلی تعیین کننده محل بافت فرش می‌باشد . عده‌ای منشاء اولیه آن را اقتباس از جلد کتابهای قدیمی می‌دانند.

 [۳] ) فرهنگ معین، دکتر محمد معین

 [۴] ) medallion  ـ ترنج

[۵] ) فرشنامه ایران ، حسن آذر پاد ـ فضل ا… حشمتی رضوی و در کتاب « آشنائی با طراحی قالی ایران » نوشته مریم عبدالهی زاد نیز ذکر شده است.

 [۶] ) فرهنگ جامع فرش ایران ، احمد دانشگر

منبع :آتوسا فرقانی

درحال ارسال
امتیاز کاربر 5 (2 رای)
امتیاز نظرات 0 (0 امتیاز دهی)

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

درحال ارسال