سرای فرش و تابلوفرش دستباف

مقابله با عوامل آسیب رسان به فرش

بهترين راه براي از بين بردن بيدها زدودن گرد و غبار از ميان پرزهاي فرش است

آنافرش
981

جلوگیری از زیان ناشی از بید
بهترین راه برای از بین بردن بیدها زدودن گرد و غبار از میان پرزهای فرش است. اگر ذرات گرد و غبار از میان فرش خارج نشوند هنگام شستشو با آب ترکیب شده و تشکیل لایه‌ای شبیه گل در انتهای پرز فرش می دهند که پس از مدتی پوسیدگی زودرس فرش را سبب می شوند.
پس از غبارگیری باید فرشها ضدعفونی شوند. سپس با بلورهای بیدکش (نفتالین) پارادی کلروبنزن پیچیده شوند. گلوله‌های فنتالین برای بزدهی بیشتر باید خرد شوند هر قالی سپس در کاغذ (به جای پلاستیک) پیچیده شوند تا نگه داری آن به صورت بسته بهتر و راحتر باشد. سپس در مکان امنی دور از رطوبت، مواد مضرر و از محل زندگی در منزل، به دلیل بو و بخار نفتالین موجود در آن نگه داشته شود. خوشه های سدر که به این منظور به کار می رود محافظت کامل از حشرات را میسر نمی‌کنند. موارد دیگر که چنین پیشگیری را تقویت می‌کنند کاغذ روزنامه، کلر، بنزن، کافور و فلفل می باشند (به جای نفتالین و سدر می شود از مواد یاد شده استفاده کرد) قراردادن و باقی ماندن پرها در قالی به عنوان طعمه به منظور منحرف کردن بیدها کار عاقلانه‌ای نیست و مشکلات بیشتر را سبب می‌شود. توسل به محصولات جدید ضد بید کردن پشم که با گستردن آنها روی پشم، آن را غیر قابل خوردن می‌کند و مانع عمل بید زدگی می شود نیز بی فایده نیست. خرابی مرطوب به حشرات فقط به انبارداری قالی محدود نمی شود. قالی های نگه داشته شده در منازل که در انها تراکم رفت و آمد کم است یا قسمتی از فرش که زیر مبلمان قرار گرفته در معرض حمله بید و سوسک قرار دارند. قالی‌ها و بافتهایی که روی دیوار آویزان می شوند مخصوصاً مستعد برای حمله بیدها هستند. در اتاقهای پر تراکم نیز حشرات باید نابود شوند.
اگر خرابی یا شواهدی از خرابی روی فرش ظاهر شد، قالی ها را با محلولهای ضد بید عمل کرده و شستشو می دهند. منجمد کردن قالی ها در یک یخچال صندوقی به دلیل پایین بودن درجه حرارت تضمین خوبی برای کشته شدن حشرات ندارد و حشره کشها (پیف پاف) برای کشتن حشرات موثر هستند. مخصوصاً اگر به مدت طولانی با استفاده از جارو برقی و مواد ضد بید اضافی استفاده شوند. قیمت این مواد زیاد نبوده و به آسانی در دسترس می‌باشند. هنگام استفاده از بخار مواد ضد بید برای فرشهای نفیس باید احتیاط لازمبه عمل آید و دقت شود که قالی ها صاف و پهن شوند و با بخار مواد ضد بید اسپری شوند تا تمام حشرات به کلی نابود گردند رعایت کنید.
مراقبت کامل فرشها و قالی مطلقاً بر اساس باقی ماندن و نگه داشتن استحکام و دوام و زیبایی اولیه آنها برای مدت طولانی است.
ترمیم بید خوردگی
ممکن است بید خوردگی از روی قالی، زیر قالی و پشت یا از هر دو طرف آن باشد. به طوری که، تارها از رو یا زیر مشخص و گره و پرز قالی از بین رفته باشد. اگر قالی با ارزش و نفیس باشد، بالاخص قالیهای موزه ای، نباید تمام پرزهای باقیمانده از بید خوردگی را از قالی در آورد؛ بلکه همچنان بر حسب اینکه بید خوردگی از روی قالی است یا پشت آنها را مرتب کرد؛ ولی در قالیهای معمولی چه بید خوردگی از رو یا از زیر باشد، ابتدا خامه را با قلاب از قالی در آورده، محوطه بید خورده را از پرز قالی تمیز و کار مرمت را انجام می دهند.
ترمیم بید خوردگی در قالیهای معمولی و متداول خانگی
وسایل:
قلاب پشت
خامه های مناسب قالی از لحاظ رنگ و جنس (برای تعمیر قالی از پشت)
قلاب رو یا قلاب خواب مشهد
خامه های مناسب قالی از لحاظ رنگ و جنس (برای تعمیر قالی از رو).

tamir
ترمیم قالی با قلاب پشت: پس از تمیز کردن قسمت بید خورده، قالی را از پشت بر روی زمین پهن و زیر قمت بید خورده ظرف گردی مثل کاسه قرار می دهند تا سر قلاب پشت به راحتی حرکت کند. سپس، خامه ای که مناسب با نقشه آن قسمت از قالی است و مقدار یاز نخ خامه خود قالی نازک تر است انتخاب و مورد استفاده قرار می دهند. به طور مثال اگر خامه قالی ۵ دولا است از خامه ۷ دولا استفاده می شود یا زا خامه ای که به ضخامت خامه ساییده شده قالی است، استفاده می شود. اگر قالی به صورت ۴/۱ نقشه می باشد. براساس واگیره و قرینه قالی بر روی قسمت مرمت نقشه خوانی می شود. اگر قالی متقارن نیست و نقشه سرتاسری است، رفوگر باید طرحی مناسب با آن نقشه، گل قالی بر روی کاغذ پیاده کند. رفوگر باید در آن صورت مطابق گل قالی عمل مرمت را انجام دهد؛ چه به صورت بافت، چه به صورت قلاب پشت و رو که آن نیز نوعی بافت است رفوگر باید خامه را به صورت دولا بر روی نوک قلاب به پشت قرار داده، از پشت قالی یعنی از کنار یک تار که قبلاً گره بر روی آن سوار بوده فرو ببرد و یا پرز یا خامه ای را که از روی فرش بیرون می آید و قلاب پشت را از خامه رها کرده و از قالی درآورده سپس، دوباره خامه را دولا کرده و با نوک قلاب داخل طرف دیگر تار می کنند. این کار را گره به گره و رج به رج مطابق رنگ و نقشه خود فرش انجام می دهند تا کاملاً منطقه بید خورده پر شود. این نوع گره که توسط قلاب پشت بر روی قالی ایجاد می شود به شکل U است، که به آن گره یو (U) نیز می گویند. پس از پهن کردن قالی روی زمین و چیدن پرزهای آن، روی آن کیله می کشند. اگر لازم باشد، با چکش روی آن می کوبند و بافندک کز می دهند سپس، روی آن پارچه سفیدی گذارده و با اتو ذغالی روی آن می کشند. میزان موگیری با قیچی باید باشد که پرز قسمت رفو هم سطح قمتهای دیگر قالی باشد .

tamir1

ترمیم قالی با قلاب رو

عمل قلاب رو همانند قلاب پشت است، فقط نحوه انجام آن تفاوت دارد. هر دو آنها نقش پر کردن قالی به صورت یو (U) را دارند. هر دو قلاب وقتی مورد استفاده قرار می گیرند که قسمت ترمیم بسیار کوچک و به حد یک سکه ۲ ریالی باشد. مانند: سوختگی قالی با آتش سیگار یا بید خوردگی در حد کم. در غیر این صورت، مخصوصاً بسیار نفیس همان طور که گفته شد در این نوع قالیها تا حد امکان پرزها را در نمی آورند.
بید خوردگی از روی فرش
چنانچه قسمت روی قالی بر اثر بید خوردگی یا ساییدگی از بین رفته باشد، به صورت زیر ترمیم می شود:
وسایل لازم :
قلاب خواب مشهد یا قلاب بافت
خامه
قلاب پشت یا قلاب خواب مشهد را از زیر تار رد کرده و خامه مناسب با قالی را به صورت دولا توسط چنگک قلاب از زیر تار رد نموده و پس از آن دو سر خامه را از وسط خامه دولا شده در می آورد.

tar

ترمیم بید خوردگی روی فرش با قلاب خواب مشهد

روش دیگر به این صورت است که دو تار را به صورت گره ترکی یا فارسی گره می زنند .

tar1

مرمت بید خوردگی از پشت فرش
وسایل مورد نیاز: سوزن و خامه مناسب برای قالی.
قالی را از پشت روی زمین پهن می کنند. سوزنی را که چله ها را پاره نکند، با خامه همرنگ و مناسب قالی انتخاب کرده و به صورت حالتی از گره دوخت می زنند.
استفاده از جارو برقی و مکش
استفاده از مکش سبک و نه خیلی شدید و به طور منظم برای بیرون کشیدن گرد و غبار مفید باشد. خاک و ریگ موجود در قالی به طور جدید به الیاف صدمه وارد می کند و با ضربه زدن یا برس زدن به روش مناسب ذرات ریگ و خاک را شل کرده و به سطح خاب فرش می‌آورد که تمیز کردن آنها آسان می‌شود. فرشهایی که در محلهای پر تراکم قرار گرفته‌اند هر روز و فرشهای جاهای دیگر را هر یک هفته ای یکبار به وسیله جاروبرقی تمیز کنید. برای نتیجه بهتر از سه تا هفت نوبت جاروبرقی به سمت جلو عقب (در جهت و خلاف جهت خاب فرش) استفاده کنیم که نوبت آخر همیشه در جهت خاب باشد. این کار یک ظاهر یکنواخت از سطح فرش را حاصل می‌نماید. حداقل چندبار در سال مکش پشت قالی و لایه زیر قالی (آستری) انجام گیرد. اگر قالی برای بلند کردن خیلی بزرگ است از یک لبه مانع اصطکاک و مکش (جاروبرقی) در امتداد شیرازه ها در حدود ۳۰ تا ۵۰ سانتی متر زیر قالی استفاده شود و نیز توجه گردد که سطح زیر لایه آستری و زمین نیز باید مکش انجام گیرد. مراقب باشید که مواد نفتالین یا پارادی کلروبنزن در کنترل بید قالی موثر نیستند این مواد فقط به عنوان ماده دفع کننده بید عمل می کنند. کرمهای بید را از بین نمی برند و عطر نفتالین نامطلوب بوده به سختی برطرف می شود. بوی سدر نیز برای جلوگیری از زیان ناشی از بید بی فایده هستند. هر قسمتی که عمل مکش میسر نیست مثل زیر مبلمان یا یک قالی که روی دیوار آویزان شده است می‌توان با اسپری کردن .با حشره کشی که لکه گذاری نکند نظافت شود. اغلب این مواد دارای مقداری Pyrethrins (یک نوع از حشره کشها که از شهد گل داودی استخراج میشود) ماده فعال می‌باشند. پی رترین درون حشره کش، پس از کاربرد به سرعت شکسته می شود و برای مصارف خانگی بی ضرر می باشند. در استفاده و کاربرد هر حشره کش مواقب باشید محصولی که انتخاب میکنید با توجه به مواد کاربرد، انبارداری و از بین بردن باشد. اگر یک قالی برای دوره طولانی انبار می شود نکات انبارداری را مقابله با گرد و غبار و آلودگی‌های جو از طریق غبارگیری و شستشوی فرش امکان پذیر است. غبار گیری و جارو نمودن فرش هر از گاهی الزامی است. غبارگیری به دو روش انجام می شود : غبار گیری دستی و غبارگیری ماشینی.
غبارگیری دستی
در این روش، فرش را از جوانب گرفته و آن را تکان می‌دهیم و یا اینکه فرش را از پشت در محل مناسبی پهن کرده و با چوب بر پشت آن می کوبند تا غبارهای آن خارج شود. پس از تکان دادن و یا با چوب زدن، سطح فرش را با جارویی زبر جارو زده و غبارها را جمع آوری می‌کنند. هر یک از این اعمال باید به نحوی انجام گیرد که به فرش آسیب نرسیده و موجب گسیختگی تار و پود فرش نگردد و به بافت آن نیزلطمه نزند. کوبیدن فرش بر روی زمین از جمله اعمال غلطی است که در طی آن به تار پود و بافت فرش آسیبهای جدی و جبران ناپذیری وارد می شود. به طور کلی قبل از غبارگیری به روش دستی باید فرش را به دقت بررسی نمود.
چنانچه فرش قدیمی و کهنه باشد و یا دارای قسمتهای رفو شده باشد، هر گونه غبار گیری دستی که همراه با ضربات شدید و ناگهانی باشد باعث وارد شدن آسیبهای جبران ناپذیر می‌گردد. شاید بهترین روش در مورد فرشهای جوان و نو بافت آن باشد که فرش را ا زیک ارتفاع مناسب آویزان نموده و با چوب به آهستگی و از پشت به آن ضربه زده و در مورد فرشهای بسیار قدیمی بهتر است که با استفاده از برسهای نرم ذرات گرد و غبار را از لای پرزهای فرش بیون آورد. سپس با جاروهای برقی ذرات گرد و غبار را از درون پرز فرش بیرون کشید. البته در هنگام استفاده از جاروبرقی بهتر است نوک مکنده‌ی آن با فاصله‌ای مناسب از سطح فرش قرار گیرد، تا ذراتی که از فرش خارج شده و در هوا معلق شده‌اند به خوبی جمع شده و دوباره به داخل فرش وارد نشوند.
غبارگیری ماشینی
امروزه با پیشرفت فن آوری، ابزارها و ماشین آلات خاصی برای غبارگیری فرش طراحی و ساخته می شود. نمونه‌هایی قدیمی تر این ماشین های دارای عرض زیاد بین ۴ الی ۵ مترو طول بسیار کمتر بین ۵/۱ الی ۲ متر است. درون این دستگاه دو محور استوانه ای قرار دارد که به از یک تسمه های پلاستیکی یا برزنتی بسته شده است. هنگامیکه دستگاه روشن می‌شود فرش از یک طرف به داخل آن هدایت می‌شود. ابتدا توسط برسهای مخصوصی پرز فرش شانه می‌شود تا از حالت نمدی و خوابیده خارج شده و بلند گردد. سپس توسط ریلهای مخصوصی فرش به میان محورهای گفته شده هدایت می‌شود. محورهای مذکور به علت گردش سریع به دور محور طولی، تسمه های برزنتی یا پلاستیکی را به صور مکرر به پشت و روی فرش می‌کوبند. با توجه به اینکه پرزهای فرش توسط برسها حالت ایستاده یافته اند ذرات گرد و غبار به راحتی از درون آن خارج می شوند. به این ترتیب تمام فرش ازیک طرف وارد و غبارگیری شده و از طرف دیگر خارج می گردد. باید دقت نمود تا در هنگام غبارگیری فرشهای قریمی و رفو شده آسیب جدی به فرش وارد نشود. زیرا فرشهای قدیمی تحمل ضربات شدید در این دستگاه را ندارند و معمولاً دوپاره می شوند و نیاز به ترمیم مجدد دارند.
در طی سالهای اخیر در ساخت دستگاههای پیشرفت جدید به وجود آمده است. دستگاههای جدید غبارگیری از بازده بالایی برخوردارند و می‌توان در زمان کوتاهتری تعداد زیادی فرش را غبارگیری نمود. این دستگاه در واقع گرودونه‌ی بزرگی است که در درون اتاقک بزرگتری قرار دارد. گردونه‌ی متحرک از میله‌های فلزی ساخته شده است و تا حدودی شبیه به ماشین های لباسشویی عمل می‌نماید. اتاقک این دستگاه دارای در بزرگی است که پس از باز کردن آن، تعداد مشخصی فر ش (بسته به گنجایش دستگاه) را داخل آن نموده و در آن را می‌بندند. سپس گردونه‌ی داخل دستگاه به حرکت درآمده و با سرعت دور خود می‌چرخد. فرشها بر اثر حرکتهای دورانی، از پایین به بالای گردونه و بالعکس حرکت کرده و بر اثر این حرکت گرد و خاک آنها کاملاً گفته می شود. گرد و غبار خارج شده از میان گردونه خارج شده و به وسیله یک کانال از اتاقک خارج می گردد. گاه امتداد این کانالها به درون حوضچه های آب است تا از آلودگی هوا نیز کاسته شود و هر از چندگاهی آب حوضچه ها تخلیه می گردد. در صورت استفاده از ماشینهای غبارگیری جدید هم باید ابتدا قالیهای کهنه و قدیم را شناسایی نمود. زیرا بر اثر حرکت مداوم قالیها در درون دستگاهها ممکن است صدمات خاصی به فرش وارد گردد هر چند در این دستگاهها نسبت به دستگاههای قدیمی حفاظت فرش بیشتر است و صدمه کمتری به آن وارد می‌گردد.
از مزایای دستگاه غبارگیری جدید می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
به وسیله این دستگاه، تعداد بیشتری فرش را میتوان غبارگیری کرد.
در زمان غبارگیری، به جهت حجم بالای کار، صرفه جویی میشود.
بر اثر حرکت بالا و پایین گردونه آسیب کمتری به فرشها وارد می‌شود.
در این روش گرد و غبار کمتری در محیط کارگاه پخش می شود.
فهرست منابع و مآخذ
۱٫ قالی ایران، سال اول، مهر ماه ۱۳۷۷، شماره ۴، “رفوگری، هنری ناشناخته، حسین یاوری و محمود حاج نصیری”
۲٫ قالی ایران، سال اول، مهرماه ۱۳۷۷، شماره ۶، “رفوگری، هنری ناشناخته محمود حاج نصیری”
۳٫ پایان نامه محمود جمشیدی، “مرمت قالی در تبریز”، استاد راهنما: رسول روفه گر حق، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، سال ۱۳۸۲
۴٫ مریم سمیع زاده، “تعمیرات فرش (رفوگری)”، اداره تدوین متون و مرکز نشر و تص.یر، تهران ۱۳۷۵

درحال ارسال
امتیاز کاربر 5 (1 رای)
امتیاز نظرات 0 (0 امتیاز دهی)
80%
خوب
  • Design

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

درحال ارسال