سرای فرش و تابلوفرش دستباف

فرش معیوب

دايره مبحث عيب در عرصه فرش بسيار وسيع و گسترده تر است

آنافرش
852

شاید برای کلمه عیب درعرصه فرش نتوان مصداق واحدی تعریف نمود ؛ چرا که برای این کلمه با توجه به عوامل گوناگونی از قبیل زمان ؛ مکان ؛انواع فرش ؛ ذهنیت افراد وغیره ؛ تعابیر و مصادیق مختلفی را می توان یافت که هر کدام به نوبه خود ؛ از منظر علمی و عرفی قابل تامل و بررسی است.و به عبارت دیگر دایره مبحث عیب در عرصه فرش بسیار وسیع و گسترده تراز آنیست که یکنفر آنهم در نوشتاری مختصر از عهده بررسی همه جانبه و کارشناسانه آن برآید ؛ آنگونه که تاکنون چنین بوده .
لذا با اذعان به بضاعت اندک علمی و تجربی خویش؛ با امید به سعه صدر و اغماض پیش کسوتان و چشم انتظار تذکر و همراهی دوستان ؛ ماحصل چندین سال تحقیق علمی و تجربه عملی را در این باب به طور مجمل و گذرا در قالب نوشتار ذیل عرضه می دارم .
البته بدیهی است شرح وبسط کا مل تمامی عوامل دخیل درعیب فرش و ورود در تمامی نکات جزئی این مطلب با توجه به گستردگی جغرافیائی و مقاطع مختلف زمانی و عوامل گوناگون محیطی ؛ از قصد و حوصله این نوشتار خارج و البته چندان لازم هم بنظر نمی رسد ؛ لذا ذیلا به نکات مهم و عمومی مبحث عیب در عرصه فرش بسنده نموده ؛ که امید است مبداء اثر و منشاء ثمری باشد .
عیبها در اصل به دو شاخه تقسیم می شوند:
عیوب ذاتی ـ عیوب عارضی
عیوب ذاتی همانگونه که از نامشان پیداست به آن دسته از عیبهائی گفته می شود که در مراحل فرآوری ؛ ازطراحی و مواد خام گرفته تا فرش ؛ به دلایل مختلف توسط عوامل گوناگونی بر فرش عارض می شوند .
۱ ـ الف : طراحی

anafarsh

یکی از آغازین مراحل تولید یک فرش همانا طراحی می باشد که در اصل می توان آن را ماکت و خشت اول بنای فرش نامید که اگر کج نهاده شد در نهایت فرش مطلوبی از آن حاصل نخواهد شد ؛ از اینروی لازم است بهنگام انتخاب طرح و طراح ؛ نهایت دقت را به عمل آورده وبا عنایت به اقتضاء زمان ووسواس درظرائف هنری ؛ زمینه تهیه یک فرش ایده ال را مهیا نمود ؛ و به عبارت دیگرطراحی دقیق و طرح مناسب ؛ اولین نیازلازم و واجب برای تولید یک فرش خوب است. عدم مراعات نکات فنی لازم در امر طراحی موجب عیوبی از قبیل ؛ عدم تقارن ؛ عدم تناسب ؛ ناهمخوانی سایزفرش وطرح ؛ و غیره….. خواهد بود؛ که همواره در فرش حاصله خود نمائی خواهند کرد .
الف : تقارن

anafarsh

تقارن طرحها با یکدیگر و نقاط تلاقی آنها باهم در پیکره کل طرح ؛ در مراحل مختلف طراحی و یا تولید ؛ چنانچه به هر دلیلی مراعات نشود موجب از هم گسیختگی طرح بوده و در نهایت منظره نامنسجمی را در فرش بعمل آمده بوجود خواهند آورد ؛ این امرعلاوه برآنکه بیانگرعدم تسلط طراح برفرش وطراحی آن می باشد ؛ ناگزیرزحمات سایرین را نیز از پی خود ضایع می نماید .
نکته : نا متقارن بودن عمدی طرح در بعضی موارد طرح جدیدی را پدید می آورد که اصطلاحا طرح غلط خوانده می شود در اینگونه موارد عیب نامتقارن بودن چنانچه مورد تائید اهل خبره باشد به حسن مضاعفی برای فرش بدل می شود .

anafarsh

توضیح عکس : عکس بخوبی بیانگر عدم رعایت تقارن در هنگام تولید می باشد بگونه ایکه تقارن در طرح حاشیه مراعات نشده است.
ب : تناسب

pic_5

توضیح عکس : این خطوط فرضی با ایجاد اشکالی هندسی جای هر کدام از اجزاء طرح را بطور تقریبی معین می نمایند و چنانچه هر یک از اجزاء طرح بطور چشمگیری این هارمونی هندسی را به هم بزند موجب عدم تناسب در کل طرح خواهد بود . البته لازم به ذکر است این خطوط بر روی طرح رسم نشده ؛ بلکه بطور ذهنی و از روی عادت توسط طراحان ماهر در طراحی مراعات می گردد .
تناسب عامل اصلی بالانس اجزاء طرح بوده وشاخصی مهم در ارزشیابی طرح از نظر هنری و اقتصادی می باشد. بگونه ایکه عدم مراعات آن در هر کدام از اجزاء طرح می تواند به پیکره کلی طرح آسیب رسانده و علاوه برکاستن از زیبائی هنری طرح به ارزش اقتصادی آن نیز لطمه وارد سازد.
نکته : تناسب در طراحی فرش قانون و قاعده همگانی و لا یتغیری نداشته ؛ بلکه در هر طرحی با توجه به موضوع طرح ؛ طراح به سلیقه خود تناسب اجزاء طرح را مراعات می نماید .
پ : ناهمخوانی سایز فرش با سایز طرح

pic_6توضیح عکس : در عکس عیوب حاصل از ناهمخوانی سایز طرح با سایز فرش کاملا مشهود است .
طراحی فرش باید دقیقا مطابق با سایز فرش بوده و معادل چله هائی باشد که برای بافت ؛ چله کشی شده اند ؛ به عبارت دیگرسایز فرش و طرح دقیقا باید منطبق بر هم باشند و درصورت نا همخوانی سایز با طرح ؛ فرش بعمل آمده متحمل عیوبی از قبیل کشیده گی و یا کوبیده گی طرح ؛ عدم کیفیت مطلوب بافت ؛ و غیره خواهد شد.
ت : نقطه چینی

pic_7

توضیح عکس : در عکس نقطه چینی غلط و صحیح باهم مقایسه شده است .
پس از اتمام مرحله طراحی ؛ نوبت به نقطه چینی طرح می رسد که یکی از ظریفترین و شاید سخت ترین مرحله از مراحل طراحی بوده و لازمه بافت فرش می باشد ؛ البته این امر بیشتر در مناطق بافت آذربایجان مرسوم و متداول است .
نقطه چینی طرح در حقیقت نوعی آنالیز طرح می باشد که مسیر بافت را برای بافنده روشن میکند و مطمئنا چنانچه این امر توسط فرد خبره و با تجربه انجام نپذیرد علاوه بر صدماتی که به طرح وارد می شود ؛ موجب غلط بافی های فاحشی نیز در فرش بعمل آمده خواهد بود که جزو عیوب بارز درفرش بحساب آمده و در اولین نگاه شکسته گیهای حاصل ازاین نقطه چینی غلط چشم هر بیننده خبره ای را خواهد آزرد .
ث : کارت بندی ( کارت رنگ )

anafarsh

پس ازاتمام مرحله طراحی ؛ نوبت به تعیین رنگ می رسد که طراح بر اساس موضوع طرح وذهنیت وابتکارات خود کارت بندی می نماید وبه نسبت کاربرد رنگهای موجود بر روی کارت رنگ ؛ شماره های متعلق به هررنگ را برروی طرح در جای خود ثبت می نماید ( تصویر زیر ) وبدین منوال کل طرح براساس شماره های همان کارت تعیین رنگ می شود ؛ لذا با توجه به حساسیت موضوع؛ دراین مرحله نیزهرگونه بی دقتی ویا کج سلیقه گی مستقیما در کیفیت فرش بعمل آمده تاثیر گذارخواهد بود ؛ از اینروی عدم دقت در تطبیق شماره های مندرج بر روی طرح و کارت رنگ ؛ و یا احیانا عدم مراعات هارمونی لازم در کارت رنگ ؛ موجب عیوبی از قبیل کاربرد نابجای رنگها در فرش و یاعدم هماهنگی لازم در رنگ آمیزی فرش خواهد بود که عیوبی جبران ناپذیر بوده و موجب افت کیفیت هنری و اقتصادی فرش بعمل آمده خواهد شد .

anafarsh

توضیح عکس : در عکس کارت رنگ بندی بهمراه کدهای رنگها دیده می شود که عینا بر روی طرح نیز بکار می روند.
لازم به ذکراست این شیوه رنگ آمیزی بیشتردرآذربایجان معمول می باشد که البته بررسی محاسن و معایب آن مجال دیگری می طلبد ؛ نا گفته نماند که گاهی عمل کارت بندی ورنگ آمیزی توسط فردی دیگری غیر از طراح انجام می پذیرد .
نکته : در آذربایجان اکثرا درتولید فرشهای تصویری ( تابلو بافی ) به جهت تنوع بالای رنگ و گاهی اجبار به تلفیق چندین رنگ باهم ؛کارت رنگ بندی مورد استفاده نبوده وانتخاب رنگ به سلیقه و تشخیص بافنده از روی مدل انجام می پذیرد .
۱ ـ ب : موا د و مصالح اولیه
الف : پشم

anafarsh

یکی ازاصلی ترین مواد اولیه که در تولید فرش تقریبا نقش اساسی دارد پشم می باشد که در کیفیت و بقاء یک فرش خوب نیز از مؤلفه های اصلی بشمار می رود . لذا عیوبی که در درجات مختلف موجب افت کیفیت پشم بوده و سبب عدم مطابقت آن با استانداردهای فنی شناخته شده می باشند عینا به فرش منتقل خواهند شد.
ب : چله

anafarsh

نوع چله اعم از ابریشم یا پنبه چنانچه استاندارد نبوده و متناسب با مشخصات فنی فرش تولیدی انتخاب نگردد و یا چنانچه در نحوه ریسندگی آن نکات فنی لازم مراعات نشود؛ عیوبی ازقبیل ؛ عدم تناسب دوام چله با فرش ؛ عدم تناسب مشخصات فنی چله با سایر اجزاء فرش ؛ کیس های موضعی ؛ پاره گی چله هنگام بافت و… را به فرش تولیدی تحمیل خواهد نمود.
پ : پود
پود نیزاعم از نوع کلفت یا نازک آن ؛ هرچند درظاهراز اجزاء قابل روئیت فرش نیست ؛ اما همانند چله از عوامل اصلی شکل دهنده پیکره فرش می باشد که در صورت داشتن هر نقصانی موجب عیب در فرش خواهد بود . پودهااعم ازپود کلفت ونازک ؛ به علت عدم کیفیت مناسب ؛عدم رنگرزی مناسب ؛عدم تناسب درکاربری ویاشیوه ناصحیح کاربرد؛می توانندعیوبی را از قبیل : عدم تناسب بافت؛ عدم استحکام گرهها؛ بهم خوردن آرایش صحیح چله ها؛ کیس های عرضی و…. بر فرش عارض نمایند .
۱ـ پ : رنگ

anafarsh

رنگ بعنوان یکی دیگر از عوامل اصلی شکل دهنده فرش از آن جهت قابل توجه است که مستقیما با مصرف کننده در ارتباط بوده و شاید بتوان آنرا از ارکان اصلی فلسفه وجودی فرش از منظر زیبائی شناسی بحساب آورد ؛ که البته هر گونه نقصی در آن ؛ در کوتاه و یا بلند مدت موجب عیوب جبران ناپذیری در فرش خواهد بود.
هر رنگی اعم از گیاهی و یا شیمیائی دارای خواص و ویژه گیهائیست که باید هنگام بکارگیری ؛ بدآنها توجه تام و تمامی داشت ؛ چرا که در غیر اینصورت وبا استفاده نا آگاهانه و غیر کارشناسانه از این مواد رنگین ؛ لاجرم عیوبی از این قبیل بر فرش عارض خواهد شد : عدم ثبات رنگ نسبت به دوام فرش؛عدم تناسب پایداری رنگها دریک فرش ؛عوارض شیمیائی بر پشم فرش؛ تغییر رنگ اولیه و بهم خوردن هارمونی رنگ فرش در دراز و یا کوتاه مدت وغیره……
الف : رنگرزی

anafarsh

فن و صنعت رنگرزی اعم ازطبیعی ؛ گیاهی و یا شیمیائی ؛ در فرآوری رنگ و پشم رنگین ازاهمیت بسزائی برخورداراست و چنانچه اینکار توسط افراد متخصص ؛ مجرب وآشنا به رنگها و دندانه ها انجام نگیرد مطمئنا نتیجه مطلوبی نداشته وچه بسا عیوبی ازقبیل : دورنگی ؛ عدم ثبات لازم رنگ ؛ عدم فر آوری رنگ مطلوب وامثالهم…. دردرازو یا کوتاه مدت ؛ از این رهگذر نصیب فرش خواهد شد .
۱ـ ت : آلات بافت
آلات بافت و یا به عبارت دیگرهر ابزاری که بنحوی در تولید فرش نقش دارد ؛ در صورت عدم تناسب و یا فقدان استانداردهای لازم موجب بروز عیبهای غیر قابل جبرانی در فرش بعمل آمده خواهند بود.
الف : دستگاه بافت (دار)
در گام نخست ؛ دستگاه بافت ( دار قالی) اعم از نوع چوبی سنتی و یا مدرن فلزی آن؛ از جمله آلات مهم و موثر در تولید یک فرش سالم و استاندارد است؛ که هر گونه نقص کیفی و یا فنی آن مستقیما به فرش تولیدی منتقل می شود . دستگاه بافت ممکن است دارای یکی از این عیوب باشد: تربودن چوبهای دستگاه که بمرور زمان و درحین بافت قالی کج می شوند ؛ خشکی بیش از حد و عدم استحکام لازم که در طول بافت قالی موجب شکستن یکی از اجزاءدستگاه می شود ؛ عدم دقت در زوایای دستگاه بهنگام نصب که موجب شانه و یا کجیهای ضربدری در قالی بافته شده می شود و ……
نکته : دستگاههای مدرن فلزی در صورت استاندارد بودن بندرت موجب عیب در فرش می شوند مگر آنکه عامل انسانی موجب عیبی شود.
ب : قلاب بافت ( چاقو)؛ سیخ ؛ قیچی ؛ شانه( دفه)

anafarsh

چاقو ) یکی دیگرازابزارهای مهم درقالیبافی است که درصورت معیوب بودن میتواند به فرش آسیب برساند ؛ قلاب بافت حتما باید متناسب با رجشمارفرش انتخاب گردیده و به نوک آن هنگام انتخاب ازنظرکیفیت کاملا دقت نمود؛چراکه درغیراینصورت ؛ عامل نا همگونی گره ها و عدم استحکام لازم آنها خواهد بود .
سیخ نیز که برای رد کردن پود و استحکام و نظم بخشیدن به رج بافته شده ؛ مورد استفاده قرار می گیرد باید از نوع مرغوب و کاملا صاف و بی عیب باشد و در صورت معیوب بودن موجب پاره گی چله ها و یا بریده شدن پود نازک و یا بهم خوردن نظم بافت خواهد بود .
شانه( دفه ) که در بعضی از مناطق بافت بدان دفتین نیز گفته می شود برای شانه کردن و خواباندن رجهای بافته شده در جای خود و کوبیدن پودها در لابلای رجها بکار گرفته می شود ؛ باید نوع آن بگونه ای انتخاب شود که با فرش تولیدی کاملا منطبق باشد ؛ در غیر اینصورت علاوه بر آنکه کارائی لازم را نخواهد داشت ؛ موجب بهم خوردن نظم بافت خواهد بود .
قیچی نیز که درگذشته به جهت پرداخت زنی دستی قالی بهنگام تولید بر روی دستگاه جزو لوازم لا ینفک بافت بوده ؛امروزه دیگرنقش چندانی در امر تولید ندارد ؛ مگر در موارد استثننا ئی که هنوزبعضی از بافندگان اصیل وحرفه ای به جهت اظهارسلیقه ومهارت خویش؛ پرداخت زنی اولیه ای بر روی دستگاه انجام می دهند و یا بعضا نیز به روش سنتی کار پرداخت زنی را بر روی دار و با دست به انجام می رسانند که البته این امر تاثیر بسزائی بر کیفیت و دوام فرش در طولانی مدت دارد؛ لکن در چنین مواردی استفاده از قیچی مناسب امری کاملا ضروریست که درغیر اینصورت صدماتی از قبیل؛ ته افتاده گی ؛ عدم یکدستی پزر ؛ عدم ارتفاع مناسب پرز با رج فرش و امثالهم بر فرش عارض خواهد شد .
۱ـ ث : بافت

anafarsh

مهمترین مرحله پروسه تولید یک فرش مرحله بافت است که البته عوامل مختلفی در انجام صحیح این مرحله نقش آفرینی می کنند ؛ که وجود نقص کمی و یا کیفی در هر کدام از این عوامل موجب اختلال وچه بسا توقف مرحله بافت خواهد بود ؛ ذیلا به عوامل مرتبط با بافت و نقش آنها به ترتیب اهمیت اشاره می شود .
الف : بافنده

anafarsh

یکی از مهمترین عوامل در تولید فرش ؛ بافنده میباشد که در حقیقت باید اذعان نمود نقش اصلی را در فرآوری مواد و مصالح اولیه در مسیر تولید برعهده دارد ؛ از اینروی تخصص و تجربه لازم در این زمینه امری نیست که بتوان به راحتی ازآن چشم پوشی نمود ؛ زیرا فقدان آن باعث بروزعیوبی اساسی در فرش خواهد بود که اکثرا غیر قابل برگشت می باشند ؛ مواردی از قبیل : بافت غلط ؛ عدم تسلط بر نقشه خوانی ؛ جا گذاری نا مناسب پود ها ؛ دفه زنی نا موزون ؛ گره زنی نا هماهنگ ؛ عدم درک وضعیت چله ها ؛ عدم رفع صحیح پاره گی بعضی از چله ها ؛ عدم دقت در انتخاب رنگهای هم خانواده ؛ و امثالهم را می توان نمونه هایی از عیوب مورد اشاره بر شمرد که اکثرا رفع و رجوع آنها در مراحل بعدی نا ممکن خواهد بود.
ب : چله کشی

anafarsh

چله کشی درحقیقت اولین مرحله ازآغازمراحل اجرائی بافت فرش است ؛ در این مرحله سه عامل مهم نقش اساسی برعهده دارند : چله ؛ چله کش ؛ دستگاه بافت قالی ؛ و چنانچه هر کدام از این عوامل از نظر کیفی و یا فنی حائز شرائط لازم نباشند مسلما موجب بروز عیب در فرش تولیدی خواهند بود ؛ یعنی چله خوب و استاندارد ؛ چله کش ماهر و مجرب ؛ و دستگاه بافت قالی استاندارد ضامن گذر صحیح و سالم از این مرحله تولید می باشند. پاره گی مدام چله ها در حین تولید ؛ تغییر حالت غیر معمول چله ها بمرور زمان ؛ عدم نظم لازم در چینش چله ها ؛ عدم تناسب لازم در حالت چله ها در مجموعه دستگاه ؛ و کیس های طولی و امثالهم از جمله عیوبی خواهند بود که در صورت عدم مراعات موارد مذکور از این رهگذر نصیب فرش تولیدی خواهد بود.
پ : گره

گره ؛( صرفنظر از نوع آن) یکی از عوامل داخل در مقوله بافت است که بنوبه خود سهم بسزائی در کیفیت و سلامت فرش تولیدی دارد که درنزد اهل فن یکی ازعوامل اصلی تشخیص میزان مهارت بافنده و درجه مرغوبیت فرش نیز بحساب می آید. چینش نا مناسب مجموعه گره ها در یک فرش در نهایت منجر به عیب نا همگونی بافت در پشت فرش خواهد بود که این عیب علاوه برآنکه قابل رفع نیست با کاستن از کیفیت فرش موجب افت ارزش اقتصادی آن نیز خواهد بود.
ت:پود گذاری
همانگونه که درمبحث مواد اولیه ارئه شد علاوه بر آنکه نوع پود ؛ نقش مستقل و مستقیمی در بروز بعضی از عیوب در فرش تولیدی دارد ؛ نحوه استفاده از پود نیز درمرحله پود گذاری چنانچه به نحو صحیح انجام نپذیرد ؛ عیوبی را در فرش تولیدی بجا خواهد گذاشت . کیس های عرضی ؛ کجی های کناره فرش ؛ روئیت پود کلفت یا نازک از پشت فرش؛عدم توازن ونظم عرضی و طولی گرها؛عدم تطابق محاسبات فنی فرش ؛ایجاد شیارهای عرضی بر روی فرش ؛ از جمله عیبهای غیر قابل جبرانی هستند که امکان بروز در این مرحله از تولید دارند .
ث : رد کردن رج
رد کردن رج یکی ازعیوبی است که درمرحله بافت بطورعمدی امکان بروز دارد ؛ بگونه ایکه بدلیل این عمل ناشایست رجهای بافته شده کمترازرجهای طراحی شده بوده و در نهایت تعداد کل گره فرش از تعداد کل گره طرح کمتر خواهد بود ؛ که بعضی از بافندگان به دلایل گوناگون مرتکب آن می شوند ؛ البته باید ریشه بروزآن را بیشتر در اخلاقیات جستجو نمود تا در مسائل فنی و اقتصا دی . ناگفته نماند که تشخیص بصری این عیب مستلزم سالها تجربه و ممارست بوده و نیازمند مهارت خاصی می باشد .
نکته ؛ گاهی این امر با صلاحدید طراح و یا بافنده ماهر به جهت رفع و رجوع بعضی از عیوب فنی طرح انجام می پذیرد ویا گاه رجهائی اضافه برطرح اصلی بافته می شود . ناگفته نماند که انجام صحیح این کار از عهده هر کسی خارج بوده و مهارت خاصی را می طلبد.
ج : گره تک سر

گره تک سرعیبی است که عمدتا به جهت عدم مهارت کافی و لازم بافنده در مرحله تولید ایجاد می شود و علت آن اریب گرفتن چاقوی بافت هنگام بریدن پشم ؛ پس از گره زدن می باشد که این امر موجب تفاوت طولی پشم در دو سر گره خواهد بود . و طبیعتا پس از مرحله پرداخت فرش ؛ همین تفاوت طولی دوسر گره موجب ایجاد سوراخ مانند هائی در پرز فرش خواهد بود که البته مقدار واندازه این تفاوت پرز؛ شاخص ارزیابی این عیب می باشد.

نکته : بعضا به جهت عدم اطلاعات کافی از جانب بعضی اشخاص ؛ گره تک سر؛ در ردیف انواع گره ها محسوب می شود که با ارائه توضیح بالا بطلان این مطلب روشن گردید . به عبارت دیگر ؛ گره تک سر؛ نوعی گره معیوب است نه گرهی مستقل.

ح : گره های غلط

گره های چهارتار ؛ سه تار ؛ تک تار؛ بدون تاب گرهی ؛ وامثالهم هر کدام به نوعی موجب عیوب کمی و کیفیی جبران ناپذیری درفرش می باشند.

۲-عیوب عارضی

عیوب عارضی به آن دسته ازعیبهائی گفته می شود که بعد از اتمام مراحل تولید ؛ در مراحل بهره وری از فرش به واسطه عوامل محیطی بر فرش عارض میگردند.

۲ـ الف : سرویس

پس از اتمام مرحله بافت ؛ پرداخت زنی ؛ شستشو ؛ رفوگری ؛ و گاهی دارکشی مراحلی ازفرآوری فرش تولید شده هستند که درمجموع سرویس نامیده می شوند که البته درصورت عدم مهارت لازم و دقت کافی درگذر ازهر کدام از این مراحل عیوب خاصی سلامت فرش را تهدید می کند که ذیلا به شرح مجمل آنها خواهیم پرداخت.

۲ـ الف ـ۱: پرداخت

anafarsh

پرداخت زنی یکی ازمراحل با اهمیت مرحله سرویس می باشد که نقش ویژه ای درزیبائی فرش و حفظ کیفیت آن در بلند مدت ایفا می نماید ؛ لذا این مرحله باید توسط افراد خبره و آگاه انجام پذیرد ؛ چرا که عدم مراقبتهای لازم فنی در این زمینه عیوب جبران ناپذیری را به شرح زیر باعث خواهد شد :
الف :دم قیچی ( به فتح دال)
چنانچه پرداخت ابتدائی فرش که معمولا پس ازبافت هرچند سانتی متر ازفرش برروی دستگاه با هدف تمیزکاری وروئیت قسمت بافته شده انجام می پذیرد ؛ توسط فرد غیر خبره و بدون مراعات نکات فنی ودقت لازم باشد؛ پشم نقاطی ازفرش به سبب فقدان مهارت لازم پرداخت کننده واستفاده نا صحیح از قیچی ؛ یا حتی گاهی وجودعیب در قیچی پرداخت و یا عدم تناسب قیچی با فرش مورد نظر؛ موجب چینش بیش از حد لازم پشم درنقاطی از فرش میشود که همین امر عامل بروزاین عیب است.
البته معمولا این عیب پس ازاتمام مرحله بافت و بعد از پرداخت زنی فرش ؛ بطور کامل محسوس وآشکارمی گردد .
ب : ته افتادگی
ته افتادگی که گاهی درعرف ازآن به ته خواب یا نازکی هم تعبیرمی شود ؛ یکی دیگرازعیوبی است که بواسطه چینش بیش از حد قسمتهائی از پشم فرش ؛ ممکن است درمرحله پرداخت زنی ؛ اعم از دستی و یا ماشینی عارض گردد که البته این عیب امروزه به جهت پرداخت زنی ماشینی ؛ در صورت عدم تجربه کافی و یا بی دقتی بیشتراحتمال بروزدارد .
نکته : اصطلاح ته خواب گاه در مورد فرشهائی که تمام یا قسمتهائی از آنها براثراستعمال سائیده شده باشد نیز بکار می رود.
پ : بریده شدن
ایجاد بریدگی درمرحله پرداخت زنی فرش از جمله عیوبی است که امروزه به جهت استفاده از ماشینهای پرداخت زنی نیمه اتوماتیک بیش از زمان گذشته مشاهده می شود ؛ این عیب بیشتر در بالا و پائین و یا کناره های فرش امکان بروز دارد که به جهت عدم مهارت کافی و تجربه لازم پرداخت زننده ؛ بواسطه گیر نمودن تیغ دستگاه در قسمتی از فرش پدید می آید .
۲ ـ الف ـ ۲ : شستشو

مرحله شستشو را می توان از جمله مراحل حساس آماده سازی فرش بحساب آورد که در صورت عدم دقت لازم و مراعات نکردن مسائل فنی و نکات ظریف تجربی در این مرحله ؛ چه بسا عیوبی به شرح زیر بر فرش تحمیل خواهد شد که بعضاهرگز قابل جبران نخواهد بود.

الف : مواد شیمیائی

بکار گیری مواد شیمیائی غیر استاندارد و غیر متناسب با فرش و یا حتی عدم آشنائی با خواص مواد بکار رفته در مواد شوینده ؛ علاوه بر نتایج نامطلوب ؛ به فرش نیز صدماتی وارد خواهد نمود که تقریبا قابل جبران نخواهند بود؛ از اینروی باید در این مرحله با بهره گیری از دانش و تجربه افراد خبره و آشنا به کار ازصدمات و عیوب ممکنه حدالامکان جلوگیری نمود .

ب :رنگ دواند گی ( ته دادن )

anafarsh

این عیب از جمله عیوب عارضی در مرحله شستشو و یا هنگامیست که بواسطه عدم دقت و مراقبت لازم فرش در تماس مستقیم یا غیر مستقیم با آب قرار داشته باشد ؛ البته چنانچه مواد و مصالح بکار رفته در فرش از نوع نامرغوب باشد این عیب بارزتر خواهد بود ؛ خصوصا آنکه در مرحله رنگرزی رعایت نکات فنی نشده باشد . و بر عکس در صورت برخورداری مواد اولیه فرش از کیفیت مناسب و استانداردهای لازم ؛ این عیب به حداقل رسیده و چه بسا هرگز پیش نخواهد آمد .
پ : سوختن رنگ

anafarsh
این اصطلاح هنگامی اطلاق می شود که بدلیل استفاده نا بجا و ناصحیح از مواد اسیدی هنگام شستشو؛ فرش حالت اولیه پشم و رنگ را بطور فاحشی از دست بدهد ؛ به این عیب اصطلاحا سوختن رنگ گفته می شود که از عیبهای غیر قابل جبران می باشد.
ت : برگشت خواب
این واژه را شاید نتوان به عیب تعبیر نمود اما چون بر خلاف عرف فرش است ما در اینجا آنرا جزو عیوب بر می شماریم ؛ معمولا این امر در مرحله شستشو و بر اثر بی دقتی و یا عدم تجربه لازم به جهت پارو و یا برس کشیدن بر عکس خواب فرش ؛ ایجاد می شود و موارد موضعی آن ممکن است بر اثر تا زدن و یا بسته بندی نا مناسب فرش نیز ایجاد گردد .
نکته : امروزه در موارد بسیاری مشاهده می شود که به جهت روئیت ابریشمهای موجود در فرشهائی که طرح یک طرفه دارند ؛ خواب فرش در جهت خلاف معمول برگشت داده می شود که مسلما این امر در دراز مدت تاثیر سوء بر فرش خواهد داشت .
۲ـ الف ـ ۳ : دارکشی

anafarsh

دار کشی یکی دیگراز مراحل فرآوری فرش بعد از مرحله شستشو میباشد که این مرحله نیز باید با دقت لازم و مراقبتهای ویژه انجام گیرد چرا که در این مرحله نیز شاید عیوبی بر فرش عارض گردد که در کیفیت و ماندگاری فرش در طولانی مدت اثرات نا مطلوبی داشته باشد ؛ ذیلا به چند مورد از این موارد اشاره می شود .

نکته : گاهی برای رفع کجیهای فرش ؛ مرحله دارکشی قبل از مرحله شستشو انجام می پذیرد تا فرش بهنگام فروش سالم بنظر آید ؛ مسلما این امر از نظر اخلاقی عمل شایسته ای نیست .

الف : پاره شدن

پاره شدن فرش در مرحله دارکشی در حقیقت عیبی است که بواسطه سهل انگاری یا نا پخته گی بوجود می آید ؛ بگونه ایکه بواسطه کشش بیش از حد و یاعدم مقاومت لازم فرش این پاره گی بوجود می آید.

نکته : پاره شدن فرش ممکن است در مراحل مختلفی از تولید نیز بوجود آید که شایعترین نوع آن پاره گی در مرحله تولید خصوصا پس از تولید نیمی از قالی می باشد.

e

در این مرحله به جهت سنگین شدن پائین فرش باید در سفت نمودن چله ها دقت لازم بعمل آید ؛ چرا که اندکی کشش بیش ازحد باعث پاره گی فرش خواهد شد ؛ خصوصا آنکه شاید قسمتی از چله ها دراثرممارست با چوبهای سر و ته دستگاه ؛ استحکام اولیه خود را ازدست داده باشند

anafarsh

؛حتی بافندگان مجرب توصیه مینمایند عمل سفت نمودن پیچهای دار قالی به جهت کشش چله ها ؛ بهنگام اتمام کار روزانه انجام نپذیرد و به آغاز کار در روز بعد موکول شود

زیرا در این صورت حتی چنانچه برای فرش مشکل پاره شدن پیش آید ؛ افراد می توانند با شل نمودن پیچ های دار قالی از این اتفاق جلوگیری نمایند اما چنانچه به علت سفت نمودن چله ها در پایان کار روزانه و بهنگام شب این اتفاق پیش آید مسلما صدمه جبران ناپذیری بر فرش وارد خواهد آمد که البته تفاوت دمای شبانه کارگاه و انقباض چله ها نیز مزید بر علت خواهد بود.

ب : کشش بیش از حد

در این مرحله عیبی که بوجود می آید همانگونه که از نامش پیداست بواسطه کشش بیش از حد ؛ نظم بافت بهم می خورد ؛ که گاهی رفع آن ناممکن بوده و در صورت رفع نیز باز هم فرش معیوب خواهد بود .

پ : ابزار نا مناسب

 

anafarsh

در مرحله دارکشی باید از ابزارهای مناسب برای هر نوع قالی استفاده شود چرا که درغیراینصورت مسلما عیوبی بر فرش عارض خواهد شد.
نکته: میخهائی که برای دارکشی استفاده می شود به جهت استعمال مکرر نقش عمده ای در معیوب شدن فرش دارند .
۲ـ ب :استعمال

دسته ای دیگر از عیبها در مرحله استعمال فرش پدید آمده و بنحوی خود را بر فرش تحمیل می نمایند ؛ عمده این عیوب بر اثر عوامل انسانی بمدد عوامل محیطی و طبیعی بر فرش عارض می شوند .

بسیاری از این عیوب که با مرور زمان گاهی هزینه های مادی سنگینی را بر فرش تحمیل می نمایند با کمترین هزینه قابل پیشگیری و رفع و رجوع می باشند ؛ بشرط آنکه با اندکی دقت و کسب آگاهیهای لازم بموقع و کارشناسانه عمل شود .

استعمال را با توجه به نقش عامل زمان درآن ؛ باید آسیب پذیرترین مرحله برای فرش بحساب آورد ؛ چرا که کم نیست نمونه های موجود در اقصی نقاط جهان از فرشهای نفیسی که آثارعیوب عارضی در مرحله استعمال بر پیکره آنها بوضوح قابل روئیت می باشد ؛ و همین حقیقت گواهی بر این مدعاست که فرش در مرحله استعمال بیش از هر زمان دیگری نیازمند دقت و مراقبت است ؛ که هر گونه بی دقتی و سهل انگاری در این زمینه موجب بروز عیوبی از اقسام ذیل خواهد بود که اکثرا جبران ناپذیرند.

الف : پوسیده شدن

anafarsh

اکثرا این عیب بر اثر عدم مراقبت از فرش در مقابل عوامل رطوبتی پدید می آید ؛ فرش به طبع خاصیت مواد بکاررفته درآن همواره مستعد جذب رطوبت می باشد و چنانچه دقت لازم در این امر بعمل نیاید ؛ گاهی حتی بدون علائم ظاهری فرش دچار پوسیدگی می شود .
بعضی از عوامل دخیل در بروز این عیب را می توان چنین بر شمرد: کف پوشهائی که وجود رطوبت در آنها چندان محسوس نیست مانند موکت ؛ قرار گرفتن گلدان حاوی خاک بر روی فرش ؛ عدم وارسی پشت فرش در فواصل زمانی معین ؛ عدم جابجائی فرش در فواصل زمانی معین ؛ عدم وارسی فرشهای مجاور با شوفاژ ها و پنجره ها در فواصل زمانی معین ؛ عدم دقت در پاک و خشک نمودن مایعات ریخته شده برروی فرش ؛ پهن نمودن و یا بسته نگه داشتن فرش در محل مرطوب بر کف زمین بمدت طولانی ؛ و امثالهم …
ب : بید زدن

anafarsh

بید زدگی یا بید خوردگی یکی دیگر از عیوبی است که عمدتا در زمان استعمال بر فرش عارض می شود ؛ عامل بوجود آورنده این عیب حشره بید است که معمولا در محیطهای گرم و مرطوب و تاریک بیشتر یافت می شود ؛ لذا عدم استفاده از مواد طبیعی و شیمیائی ضد بید و وارسی ننمودن بموقع فرشهای انبار شده و فرشهائی که کمتر مورد استفاده قرار می گیرند می تواند این عارضه را بدنبال داشته باشد ؛ این عیب گاهی از پشت و گاهی از رو و بعضا از هر دو جانب بر فرش عارض می شود . پشم عمده ترین مواد فرش است که از این عیب آسیب می بیند .
پ : سائیده شدن

anafarsh

در اکثر مواقع استفاده نا مناسب از فرش موجب بروز این عیب است ؛ گاه قسمتهایی ازفرش که بیشتردرمعرض استفاده هستند براثرسهل انگاری نسبت به سایر قسمتها زودترسائیده شده و موجب پدید آمدن سائیده گیهای موضعی در فرش می شود ؛ این عیب در اکثر مواقع قابل رفع نبوده و موجب افت ارزش اقتصادی فرش می شود .
نکته : البته سائیده گی در فرشهای کهنه و قدیمی عیب محسوب نشده و بعضا حسن مضاعف نیز بشمار می رود.

anafarsh

ت : لک افتادن

لک چنانچه قابل رفع نباشد عیب محسوب می شود ؛ این عیب بر اثر بی دقتی بهنگام استعمال فرش بر اثر ریختن مواد رنگین بوجود می آید. چای ؛ نوشابه های رنگین ؛ افزودنیهای رنگین خوراکی وانواع جوهرهای رنگین از شایعترین لک زا ها در فرش می باشند .

anafarsh

ث : رنگ پس دادن

این عیب همانند عیب رنگ دواندگی ( ته دادن) است که شرح آن در مبحث شستشو گذشت با این تفاوت که اینبار این عیب بهنگام استعمال فرش و بر اثر سهل انگاریها بوجود می آید و بعضا عوامل بوجود آورنده مشترک نیز دارند .

ج : کوبیده شدن

کوبیده شدن پرزفرش معمولابراثرعدم استاندارد بودن پشم و یا نا مناسب بودن پرداخت فرش بوجود می آید . کوبیدگی پرز فرش علاوه بر بد منظر نمودن رخ فرش به جهت عدم استعمال یکدست ؛ موجب بروز سائیدگیهای موضعی و زود رس در بعضی از نقاط فرش می شود که اکثرا این عیب قابل رفع نیست .

ح : تا بر شدن

تابرشدن نیزازجمله عیوبی است که درمرحله استعمال براثرموقعیت نامناسب مکانی و یا بعضا به جهت کیسهای طولی و یا عرضی بر فرش عارض می شود . در صورت جزئی بودن این عیب قابل رفع بوده و چنانچه کلی باشد رفع آن چندان آسان نخواهد بود .

خ :ریختن چله ها

anafarsh

چله های فرش از دیر بازبعنوان یکی از عوا مل زیبائی در فرش ایرانی بحساب می آید وازهمین روست که بافندگان و تولیدکنندگان خبره ؛ قبل ازآغازبه بافت متن اصلی فرش ؛ بر روی چله ها مهارت و سایقه ای از خویش را به نمایش می گذارند که نتیجه آن گلیم بافها ؛ برجسته بافی ها ؛ دندان موشیها ؛ و …… می باشند که هرکدام بنوبه خود نقشی مضاعف در زیبائی فرش ایرانی دارند ؛ اما مع الاسف بسیار دیده می شود که قبل از آغاز مرحله استعمال ؛ بواسطه سهل انگاری بافندگان واهمال کاری فروشندگان وعدم آگاهی مصرف کنندگان فرش ؛ به سبب عدم مراعات نکات فنی در محکم نمودن سر و ته فرش بواسطه گلیم بافی و یا دوگره زنی پس از مدتی فرش از زیبائی چله ها محروم شده و چه بسا صدمات جبران ناپذیری در دراز مدت به سر و ته فرش وارد می شود ؛ که البته فرشهای سر بافی شده موجود در موزه ها و کلکسیونهای دنیا و حتی کف بازار گواهی زنده بر این مدعای تلخ است .

anafarsh

د : وا رفتن شیرازه

شیرازه یکی ازارکان اصلی در تضمین سلامت فرش بوده و نقشی مهم در تداوم استحکام آن در دراز مدت دارد ؛ بگونه ایکه حتی اهمیت این مطلب در جامعه نیز رواج یافته ونهایت وخامت اوضاع در هر پدیده به از هم پاشیدن شیرازه تشبیه می شود .

عدم مراعات نکات فنی لازم درامرشیرازه پیچی ؛ خصوصا درمواردیکه شیرازه پیچی بعد از مرحله بافت و حتی پس از مرحله سرویس انجام می شود ؛ موجب بروز عیوبی از قبیل : کیس عرضی ؛ وا رفتن شیرازه در مرحله استعمال ؛ کنده شدن شیرازه بهمراه کناره فرش و امثالهم خواهد بود که بعضا غیر قابل جبران بوده و گاه در صورت مرمت نیز صدماتی به کیفیت اولیه فرش وارد خواهد شد .

anafarsh

نکته : شیرازه پیچی صرفنظر از نوع آن ؛ در گذشته یکی از فنونی در امر قالیبافی بحساب می آمد که گویای سلیقه ؛ تجربه ومهارت بافنده بوده و تقریبا دراکثریت قریب به اتفاق فرشهای تولیدی ؛ شیرازه پیچی نیز همزمان با بافت انجام می یافت ؛ که متاسفانه امروزه این سنت حسنه رو بفراموشی نهاده و کمتر فرشی را می توان پیدا نمود که شیرازه پیچی آن بهمراه بافت انجام یافته باشد . البته حقیقت مطلب آنست که امروزه دیگرنادرند بافندگانی که از عهده این امر بر آیند ؛ چرا که شیرازه پیچی بر روی دستگاه بهمراه بافت ؛ برخلاف ظاهر ساده و شاید بی اهمیت آن یکی از نکات بسیار حساس ؛ ظریف و فنی درامر تولید است که نیازمند حوصله ؛ تجربه و مهارت خاصی بوده وبه اذعان اهل فن از عهده هر بافنده ای بر نمی آید . (البته منظور نگارنده در این باب بیشتر متوجه تولیدات شهری بافت منطقه آذر بایجان می باشد)
با توجه به توضیحات فوق و دقت در عکس میتوان نتیجه گیری نمود که شیرازه پیچی بعد از مرحله بافت هرگز جایگزین مناسبی برای شیرازه همراه بافت نمی باشد ؛ و تجربه نیز گواه این مدعاست که شیرازه پیچی بعد از مرحله بافت در مقام استحکام و ظرافت هرگز یارای برابری با شیرازه همراه بافت را نخواهد داشت .

anafarsh

ذ : سوختن

سوختن نیز یکی از عیوبی می باشد که به جهت قابلیت اشتعال سریع مواد مورد استفاده در فرش ؛ شاید در مرحله استعمال بر فرش عارض گردد ؛ البته این امردرگذشته به جهت استفاده ازوسایل گرمایشی غیرمطمئن بیش از امروزه مصداق داشت ؛ اما با اینهمه کم نیستند فرشهای نفیسی که از این جهت متحمل صدمات جبران ناپذیری شده اند . سوختن فرش چنانچه خفیف و جزئی باشد قابل رفع بوده ؛ ولی چنانچه عمیق و وسیع باشد غیر قابل جبران و حتی در صورت جبران نیز همواره عنوان فرش معیوب را بهمراه خواهد داشت .

سخن را با توضیح مکرراین نکته به پایان می برم که حد الامکان با سعی دررعایت اختصار؛ تا بدانجا که به اصل مطلب خلل وارد نشود ؛ با چشم پوشی از ورود در جزئیات مطالب ؛ پرهیزازاطاله کلام نمودم ؛ تا باشد به فضل الهی چنانچه فرصتی دوباره بود وعمری باقی؛ در آینده در ادامه همین مطلب به بررسی راههای پیشگیری و روشهای سنتی و علمی اصلاح و رفع عیوب ذکر شده بپردازم .

مقالات ارسالی/تحقیق و نگارش از: سعید رونقیان تبریزی

۸۰%
خوب
  • Design
امتیاز کاربر 5 (1 رای)
درحال ارسال
امتیاز نظرات 0 (0 امتیاز دهی)

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

درحال ارسال