سرای فرش و تابلوفرش دستباف

طرح های فرش

انواع طرح های فرش

آنافرش
2,408

طرح ترنج دار
طرح ترنج دار از اولین طرح هایی است که بر روی فرش های این دوره منعکس گردیده است و ما برای آشنایی بیشتر چهار تخته فرش معروف را که در این زمان و در این سبک بافته شده اند انتخاب کرده و آن ها را مورد مطالعه قرار می دهیم.

فرش ترنج دار منظره حیوانات

مشخصات فرش منظره حیوانات موزه پولدی پیتزولی شهر میلان (ایتالیا) چنین است. فرشی است در زمینه قرمز رنگ بدون لچک که فقط ترنج میانی دارد. نقش پر از حیوان این قالی به آن مشابهتی مطابق با فرش چلسی می دهد. تار و پود این فرش از ابریشم و پرز آن از پشم می باشد.
اندازه های ۶۹۲×۳۶۰ سانتی متر و گره های آن از نوع سنه و تعداد ان ۵۶۸۸۰۰ گره در متر مربع شمارش شده است. در بخش داخلی این فرش متن قرمز رنگ فرش را احاطه کرده است اشعار زیر به چشم می خورد.

سایه وش در قدم شاه افتاد این خوش آن فرش که در بزم مراد

کرد فرش قدمش موی سفید روی ننهاد بره چون خورشید

پرده دیده حورالعین است این نه فرش است گل نسرین است

طرح گلدانی
در طرح گلدانی متن قالی غالباً با شاخه های اسلیمنی و ترکه های گلدار و یا خطوط هندسی به اشکال لوزی و یا مربع به طریق تقسیم شده است که زمینه فرش مشبک و توری مانند به نظر می رسد و در داخل هر یک از این مساحت های کوچک شکل گلدانی مملو از گل و یا نقش دسته گلی دیده می شود. غالباً طرح های گلدانی یکسو هستند به گونه ای که هر گاه در جهت معکوس به آن ها نظر افکنده شود اشکال بافته شده در آن وارونه جلوه گر می شوند. در برخی از طرح های یکسویه گلدانی ممکن است تصاویری از حیوانات وحشی و شکارچیانی سوار بر اسب بر متن فرش بافته شوند.
«آرتور پوپ» عقیده دارد که اصل این طرح از جوشقان است و شاهد آن را نیز فرشی متعلق به آرامگاه شاه عباس در قم می آورد که در مایه طرح های گلدانی بافته شده و بافنده آن «نعمت الله جوشقانی» بوده است.
نمونه هایی از فرش های بافته شده با این طرح امروزه زینت بخش موزه های بزرگ دنیا در شهر های نیویورک، هامبورگ، پاریس، میلان، لندن و تهران می باشند.
طرح شکارگاه
فرش های بافته شده در این سبک معمولاً مجسم کننده صحنه هایی از شکار و طبیعت می باشند. تعداد فرش هایی که در این گروه و مربوط به این زمان طبقه بندی شده اند به هجده تخته می رسند.
برای شناسایی بیشتر این سبک از میان تخته فرش هایی بزرگ اندازه این گروه، قالی معروف صحنه شکارگاه موزه وین را مورد مطالعه قرار می دهیم.
قالی صحنه شکارگاه از نظر زیبایی و ظرافت بافت (۱۲۷۰۰ گره در درسی متر مربع) بدون تردید شاهکاری از فن قالی بافی جهان است. تار و پود و پرز این فرش گرانبها از ابریشم و اندازه های آن ۶۸۰ سانتی متر طولو ۳۲۰ سانتی متر عرض می باشد.
طرح زیبای این قالی را که بافت آن در کاشان صورت گرفته است به «سلطان محمد» شاگرد بهزاد نقاش معروف نسبت می دهند.
در متن قالی نقش حیواناتی از قبیل شیر، گورخر و شکارچیانی که درصدد تعقیب آن ها هستند بچشم می خورد.
ترنج هشت گوشه و سبز رنگ این فرش با زمینه عنابی مایل به صورتی و حاشیه لاکی رنگ آن در مجموع هماهنگی و تعادل رنگی این فرش با زمینه عنابی مایل به صورتی و حاشیه لاکی رنگ آن در مجموع هماهنگی و تعادل رنگی بسیار دلپسندی را ارائه می دهد.
طرح درخت و بوته
در دوران صفویه با استفاده از نقش ترنج و تصویر حیوانات و اشکال درختان و بوته ها طرح جدیدی در هنر نقش قالی ابداع شد که بنام طرح درخت و بوته معروف گردید.
برخی از فرش های بافته شده در این سبک دارای یکسویه هستند بدین ترتیب که هرگاه در خلاف جهت خواب فرش به آن نظر افکنده شود نقوش حیوانات و درختان معکوس دیده می شوند در حالی که در برخی دیگر که دارای طرح دو سویه هستند شکل درختان و بوته ها و جانوران به گونه ای است که در دو جهت می توان به فرش نظر انداخت بدون آن که مشکل فوق وجود داشته باشد.
بهترین نمونه ای که از این سبک مربوط به این دوره وجود دارد فرشی است که در موزه فیلادلفیا نگهداری می شود که بافت آن در کردستان صورت گرفته است. نمونه دیگری از این سبک نیز در موزه متروپولتین وجود دارد که در آن ترنج فرش به صورت استخر آبی مملو از ماهی بافته شده است. در اطراف این ترنج درختان زیبای پر گل و شاخه های گل دار جابجا دیده می شوند. طرح فرش مورد بحث دو جهته است در حالی که قالی موزه فیلادلفیا از نوع یک سویه بوده و اشکال آن بر اساس طرح های گلدانی بافته شده است.
در برخی از انواع این فرش ها ردیف ها به گونه ای بافته شده اند که فرش ها به صورت مشبک به نظر می رسند و ما نمونه هایی از این قبیل فرش ها را که بافت آن ها منتسب به کرمان و جوشقان می باشد امروزه در موزه های عمومی و کلکسیون های شخصی مشاهده می کنیم.
کارشناسان فن عقیده دارند تمام فرش های بافته شده در این سبک که دارای طرح یک سویه می باشند در قرن های شانزده و هفده و هجدهم میلادی در شمال غربی ایران و کردستان بافته شده اند در پاره ای از نمونه های این قبیل دست بافت ها صحنه های شکار و تصاویر حیوانات مختلف نیز دیده می شود.
در مجموعه های خصوصی و عمومی به دست بافت های دیگری با رنگ های مسلط آبی و سرمه ای بر می خوریم که موتیف ها و نگاره های آن ها در ردیف های افقی بافته شده اند و هر ردیف مشتمل بر دو ترنج کامل و دو نیم ترنج در مجاورت حاشیه ها می باشد. از گوشه های هر ترنج چهار ترکه و یا چهار درخت کوچک به خارج امتداد پیدا کرده و به صورت سپری محافظ در اطراف ترنج ها به چشم می خورند. نمونه های ظریف و زیبایی از این گونه قالی ها امروزه در موزه های فیلادلفیا و متروپولتنی نیویورک نگهداری می شوند.
طرح گلدار هراتی
طرح قالی های گلدار هراتی منسوب به شهر هرات است که در روزگاران پیشین در خراسان و امروزه در افغانستان قرار دارد. بنابر نظر مورخین و کارشناسان هنر قالی بافی، شهر هرات پایتخت دربار تیموریان اولین مرکز بافت فرش های با طرح گلدار در ایران بوده است.
حاشیه فرش های هراتی با طرح متمایز از طرح زمینه فرش طراحی شده که در آن غالباً نقش قوری چای و یا سماور درون مایه اصلی و غالب طرح را تشکیل می دهد.
طرح بیشتر فرش های تیپ هراتی، فاقد اشکال پرنده و حیوان می باشد در حالی که به ندرت در برخی از فرش های بافته شده در این سبک نقش پرنده و حیوان نیز دیده شده است از جمله یک جفت فرش معروف به نام امپراطور که هدیه پطر کبیر امپراطور روسیه به لئوپولد اول امپراطور اطریش بوده است.
امروزه یک تخته از این فرشها در موزه متروپولتین نیویورک و دیگری در موزه وین نگهداری می شود. در زمینه قرمز این قالی ها نقش های حیواناتی در ردیف های افقی و عمودی بافته شده است و در حد فاصل این نقش ها، گل ها و برگ های پیچک دار دیده می شود. چنین به نظر می رسد فرش های هراتی که دارای نقش حیوان هستند مربوط به اواخر قرن شانزدهم و اوایل قرن هفدهم باشند که گاه بافت آن ها تا قرن هجدهم میلادی نیز ادامه داشته است.
تأثیر طرح های هراتی با برگ های نیم دایره ای و حاشیه زیبا و اختصاصی آن در بافت های امروزی مراکز مختلف قالی بافی ایران از جمله آذربایجان، کردستان، همدان و استان های مرکزی ایران انکارناپذیر است. این روزها در بسیاری از این مناطق و همچنین برخی از کشورهای اروپای شرقی و هندوستان و پاکستان فرش های زیبایی در این سبک بافته می شود.
طرح باغی
در طرح باغی متن فرش مطابق نقشه کلاسیک باغ های ایرانی به وسیله جوی های آب به چهار قسمت مساوی تقسیم می شود (طرح چهار باغ).
جوی های آب در سر راه التقای خود به استخر میانی باغ که در حکم ترنج فرش است از میان حوضچه هایی به فاصله های مساوی از یکدیگر می گذرند. در این حوضچه ها و استخر میانی اردک ها و ماهی هایی در متن آبی کم رن گو یا بژ بافته شده اند. در زمینه های چهار گانه فرش شاخه هایی از گل و درختانی که بر شاخسارهای آن ها پرندگانی به نغمه سرایی مشغولند طبیعت جانداری را مجسم می سازند.
برخی از فرش های چهار باغ به شکل محراب طراحی شده اند و در بعضی دیگر زمینه فرش به شش قسمت تقسیم می شود و در نتیجه دو استخر میانی و یا ترنج بوجود می آیند.
تاریخ بافت این فرش را به قرون هفده و هجده میلادی منتسب نموده و اصل آن را از کرمان می دانند.
فرش های زربافت لهستانی
فرش های لهستانی به گروه بزرگی از قالی های زربفت که در این دوره بافته می شدند گفته می شود. شاید یکی از دلایل انتساب این فرش ها به لهستان این است که در نمایشگاه بین المللی پاریس (سال ۱۸۷۸) در میان اموال یک شاهزاده لهستانی به نام «چارتوریسکی» یکی از این نوع فرش ها به نمایش گذارده شده بود ولی در حقیقت وجه تسمیه این سری فرش ها را باید در سابقه تاریخی دورتری جستجو کرد.
در بهار سال ۱۶۰۱ میلادی مطابق با سال ۹۷۹ هجری شمسی «زیگموند سوم» فرمانروای لهستان به یک بازرگان ارمنی به نام «موراتوویتس» مأموریت می دهد تا به ایران مسافرت کرده و چند تخته فرش برای کاخ های سلطنتی لهستان تهیه نماید.
بازرگانان نامبرده نیز بافت فرش های مورد نظر را به بافندگان کاشان که در آن زمان در بافت فرش های ابریشمی دارای تجربه و شهرت فراوانی بودند سفارش می دهد. این فرش های سفارشی که تعداد آنها هشت تخته می باشند هم اکنون در موزه «رزیدنتس» مونیخ نگهداری می شوند.
به طور کلی در حدود ۳۰۰ تخته از این فرش ها در زمان شاه عباس و احتمالاً‌جانشینان او بافته شده است. به استثنای فرش های موجود در مونیخ تعدادی نیز در قلعه «روزنبرگ» در کپنهاک وجود دارند که از طرف شاه صفی به «دوک فردریک» هدیه شده اند.
تعدادی دیگر از همین نوع فرش نیز در این قلعه نگهداری می شوند که در ۱۰۴۱ شمسی به ملکه دانمارک هدیه شده اند. چهار تخته از این سری فرش ها نیز در مرقد حضرت علی علیه السلام در نجف و تعدادی از آن ها در کلیسای سان مارکو در شهر ونیز (ایتالیا) و یک تخته از این سری فرشینه ها در مقبره شاه عباس دوم در شهر قم وجود دارند. اکثر این فرش های پر شکوه و جلال به رنگ های متمایل به صورتی و سبز و زرد کم رنگ می باشند.
در پایان فصل قالی بافی صفویه یادآوری از هنرمندانی چون بهزاد- علیرضا عباسی – میرک – سلطان محمد نقاش که خلاقیت هنری آنان هنر نقش قالی ایران را به اوج کمال خود رسانید چندان بی مورد نخواهد بود.
قالی بافی ایران از پایان دوره صفویه تا سال ۱۳۰۰ هجری شمسی
در سال های پایانی سلسله صفویه تا ظهور فتنه افغان که به انقراض این سلسله منجر می گردد توجه چندانی به هنر قالی بافی مبذول نمی شود ولی کم و بیش قالی های نفیسی در این فاصله زمانی بافته می شوند که امروزه چندان اثری از آن ها در ایران وجود ندارد چه تعدادی از آنها در اثر بی توجهی پوسیده و متلاشی شده و شماری از آنها را نیز افراد و یا شرکت های اروپایی که در ایران فعالیت تجارتی داشتند از ایران خارج کشده و به موزه ها و ثروتمندان اروپایی فروخته اند.
در فتنه افغان آنچه که از این هنر و صنعت باقی مانده بود از بین می رود و در زمان سلسله های افشاریه و زندیه وحتی تا اواخر سلسله قاجاریه قالی بافی کماکان بی رونق باقی می ماند. تنها در پایان عمر این دودمان است که قالی بافی تجدید حیات نموده و به صورت رضایت بخشی ادامه پیدا می کند. در این زمان طبقات تازه به دوران رسیده در کشورهای صنعتی اروپا و همچنین ایرانیان مرفه که داشتن قالی و قالیچه را در منازل خود وسیله رفاه و از اسباب شوکت می دانستند کم کم به خرید قالی و قالیچه متمایل می شوند به این جهت تجارت فرش در بازارهای داخل و خارج رونق می گیرد.
در این زمان سیاحان زیادی به ایران آمده و در مراجعت تعدادی فرش به عنوان ره آورد سفر همراه خود می برند. آن ها در سفرنامه های خود اشارات مفصلی به دست بافت های ایرانی و مرغوبیت و دوام آن ها می نمایند که این خود انگیزه دیگری است که اروپاییان را به خرید و جمع آوری قالی های ایرانی ترغیب می کند.
در اواخر قرن گذشته تجارت خانه های اروپایی و آمریکایی که در امر تجارت قالی و قالیچه بودند برای تأمین فرش های مورد نیاز بازارهای خود شعباتی در مراکز قالی بافی ایران تأسیس می کنند. کارگزاران این شرکت ها پشم های رنگ شده را همراه با نقشه های مطلوب خود در اختیار فرشبافان قرار داده و سفارش بافت کالای مورد نظر را با عقد قراردادهایی به آن ها می دادند ولی در خاتمه جنگ جهانی اول با برچیده شده شعبات این شرکت ها، تجار و سرمایه داران ایرانی جایگزین آن ها شده و اختیار تجارت و صنعت فرش را در دست می گیرند.
وضعیت قالی بافی ایران در سال های معاصر
صنعت و تجارت فرش در ایران از ابتدای این قرن تاکنون در مجموع رو به رشد و ترقی بوده است. ولی این رشد هیچ گاه به صورت یکنواخت و مستمر نبوده است. تولید و تجارت آن در این سال ها دچار نوسانات متعددی گردیده و بحران های زیادی را پشت سر گذارده است. بروز جنگ جهانی دوم به مقدار قابل توجهی در میزان تولید و صادرات فرش ایران تأثیر گذارد که البته این رکود در صادرات فرش های ایران به ایالات متحده آمریکا تأثیر چندانی نداشت. تنها بعد از خاتمه جنگ و فراغت مردم از مشکلات ناشی از آن و فراوانی مواد اولیه این کالا بود که مجدداً صنعت و تجارت فرش با آهنگ پیشین به رشد و ترقی خود ادامه داد.
نمودار تولید و صادرات فرش بر اساس نوسانات کلی قیمت ها در جهان و اوضاع سیاسی و اقتصادی مملکت همواره دستخوش تغییراتی بوده است. اگر در گذشته خشک سالی ها موجب رونقی قالی بافی بودند وکشاورزان بی نصیب از محصولات کشاورزی، معیشت خود را در این سال ها از صنایع روستایی و از همه مهم تر قالی بافی تأمین می نمودند در عوض این روزها ترک عادت ده نشینی و جدائی کارگران بافنده از دارهای قالی سنتی خود و اشتغال به کارهای غیر مفید مانند دست فروشی و یا بیکاری مطلق به صورت چوب لای چرخ پیشرفت این صنعت عمل کرده و آشکارا آن را به عقب می راند که خوشبختانه عامل افزایش جمعیت در این سال ها این عامل منفی را تا حدودی خنثی کرده است. ولی با وجود تمام این تنگناها، قالی بافی همواره از اقبال عمومی برخوردار بوده و هنوز درصد شایان توجهی از عشایر، روستاییان و حتی شهرنشینان به طور مستمر و یا نیمه وقت به این پیشه با ارزش و مفید می پردازند

درحال ارسال
امتیاز کاربر 5 (1 رای)
امتیاز نظرات 0 (0 امتیاز دهی)

نظرات بسته شده است.