سرای فرش و تابلوفرش دستباف

زیلو

یکی از قدیمی ترین دست بافت ها، زیلو است که قدمت آن را به پیش از اسلام نسبت می دهند

آنافرش
1,126

تاریخچه زیلو

یکی از قدیمی ترین دست بافت ها، زیلو است که قدمت آن را به پیش از اسلام نسبت می دهند و میبدی ها بافت زیلو را به خود نسبت می دهند. تشابه قسمتهای زیلو به شئونات مادی و معنوی زندگی مردم میبد اعم از نوع مسکن، معیشت، اعتقادات و باورهای این منطقه گویای این نکته است که اگر هم میبد خاستگاه صنعت زیلوبافی نمیباشد، دیرزمانی است که میبدی ها با آن آشنایی دارند و حداقل در شیوه بافت آن دخل و تصرف نموده اند.

همچنین به علت شباهت زیاد زیلو به حصیر در نقش و بافت، می توان احتمال داد که زیلوبافی یا مرحله تکمیل یافته حصیربافی است و یا بافندگان آن از این صنعت الهام گرفته اند. در متون قدیم کمتر به نام زیلو بر می خوریم و فقط هر جا سخن از مسجدی بوده، از زیلو به عنوان فرش نامبرده شده است.
بر اساس شواهد و قراین موجود، صنعت زیلو بافی پیش از اسلام در نژاد اعراب وجود داشت که اصطلاحات و واژه های عربی در صنعت زیلو خود گواه این گفته است.
«پیامبر را یک قطیفه بود که آن را زیر افکندی و آن قطیفه زیلو به عرب اندر بافته سطبر همچون مخموری.»
تا سال های اخیر میبد هنوز دارای ویژگی های یک جامعه بسته کشاورز خودکفا بود و حتی پوشاک اکثر مردم نیز از کرباس های دستبافت زنان تهیه می شد. اکثر مساجد و زیارتگاه های ایران با زیلو های میبد مفروش بود. بی جهت نیست که زیلوبافان میبدی این صنعت را از ابداعات اجداد خود میدانند. هر چند برخی از جهانگردان و محققان از شهرهای دیگر نام برده اند که به بافت زیلو شهرت داشتند.
از بافت زیلو در میبد مدرک مستندی در دست نیست اما بقایای قدیمی ترین زیلوی بافت میبد در مسجد جامع این شهر موجود است که تاریخ ۸۰۸ ش از ۶۰۰ سال قدمت دارد در حدود ۵۰% فرسوده شده است و به عنوان زیرانداز در زیر زیلوی دیگر که قدمت آن نیز بیش از صد سال است استفاده می گردید. هم اکنون این زیلو در موزه زیلوی میبد نگهداری می شود.
بافت زیلو:
مشخصات زیلو:
زیلو فرشی است که تار و پود آن از نخ و پنبه است. در اندازه های استاندارد ۴*۳ و ۱*۵/۲ و ۳*۲ و سفارشات گوناگون ۹۰
 سانتیمتر و ۱۵۰ سانتیمتر، ۱۸۰ سانتیمتر، ۲۲۵ سانتیمتر برای بافت های زیر انداز و سجاده و غیره بکار می رود. بر اساس شواهد و منابع موجود، فرش هایی در مساجد و تکایای موجود است که طول ۲۰ متر و ۱۸۰ متر و ۱۱۶ متر به خود اختصاص داده اند.
دستگاه زیلو بافی:
در هر کارگاه زیلوبافی به طور معمول یک تا دو دار عمودی وجود دارد. در بافت هر زیلو غالباً دو نفر (یکی استاد کار و دیگری شاگرد) نقش دارند. استاد زیلو باف با دار زیلو بافی و قسمت های آن و شاگرد با نقش و کوبیدن نخ پود در ارتباط است.
هر دستگاه زیلو بافی از قسمتهای زیر تشکیل شده است:
۱- تیر (TIR)
دو میله قطور مکعبی شکل از جنس چوبی که بطور افقی به فاصله ۳ متری موازی یکدیگر روی ۲ ستون چوبی به نام OSUN مستقر است. ضخامت تیر به نسبت عرض دستگاه متفاوت است. معمولاً یک تیر ۳ متری حدود ۷۵ سانتی متر ضخامت دارد. پس به طور کلی تیر یکی از اجرای دستگاه زیلوبافی است که جلوی آن بسته می شود و هر دستگاه دارای ۲ تیر است یکی در بالا و دیگری در پایین قرار دارد.
۲- اسون (OSUN)
۲ پایه یا ۲ ستون اصلی دار زیلو بافی است که عمود بر زمین و به موازات یکدیگر و به فاصله ای برابر عرض تیرها نصب می شود. اسون نیز مانند تیر از چوب یا تیر فلزی در حال جدید ساخته می شود.با این تفاوت که برای ساختن اسون، تنه درختی را درنظرمی گیرند که خمیدگی مختصری داشته باشد تا وقتی تیرها در آنجا قرار می گیرند تیر بالا مقداری جلوتر از تیر پایین قرار گیرد. در این حالت چله مایل قرار می گیرد و بافنده که باید در حالت ایستاده کار کند، بر آن تسلط بیشتری خواهد داشت.
در حقیقت ستون دستگاه زیلو بافی است که قسمت های مختلف دستگاه بر روی آن قرار گرفته است. عَلَم و پشت بند و اسون مشابه پایه دستگاه بافندگی و تیر بالا مشابه غلطک تار و تیر پایین به منزله غلطک پیچیده پارچه در دستگاه بافندگی است.
۳- تنگ (دماغه)
چوبی است سوراخ سوراخ، که بر روی نورد قرار میگیرد و نخ های تار را روی نورد محکم می کند.
میله چوبی قطوری است که نوک تیز آنرا در حفره های دو سر تیر می کنند و آن را برای پیچیدن چله می چرخانند سپس برای محکم نگه داشتن چله تا جایی که ممکن است به عقب می کشند و با چوبی دیگر به دیوار یا سقف کارگاه حایل می کنند و به همان حال باقی میماند.
۴- شمشه
ابزاری است که از یک طرف به گرت ساده و از طرف دیگر به کمانه در ارتباط و در تعویض گرت ساده کمک می کند. پس در یک جمله میتوان گفت شمشه چوب گرت است که در عرض دستگاه به موازات یکدیگر قرار گرفته است و به طوریکه خواهیم گفت به کمک کمونه برای بافتن نقش زیلو به کار گرفته می شود.
۵- پشت بند
چوبهایی است که در پشت فنی دستگاه زیلوبافی قرار میگیرد و از یک طرف مهار شده است و از طرف دیگر شلیت را نگه میدارد. پس میتوان گفت پشت بند چوب یا میله آهنی بلندی است که دو سر آن در دیوار طرفین کارگاه تعبیه شده است. این میله که در عرض دار قرار دارد، یک وسیله نگه دارنده کمانه و کلی است.
۶- کَلی
چنگک چوبی است که برای جابجا کردن تارهای متصل به گرت نقش به کار می رود و این چنگک از یک طرف به پشتبند و از طرف دیگر به علت کوتاهی طناب شلیت را که به عقب کشیده می شود نگه میدارد. برای جلوگیری از پایین افتادن کلی قوس بالایی را با یک طناب کمکی به بالای دستگاه متصل می کنند.
۷- شلیت
یکی دیگر از متعلقات دار زیلو بافی شلیت است. شلیت یک مجموعه از نخهای تابیده شده ای است که آن را موازی هم در یک ردیف افقی به دو چوب که در طرفین دستگاه (مقابل هر اسون یک عدد) عمود بر زمین نصب شده است بسته اند. شلیت در حد فاصل و به موازات دستگاه و پشت بند به نحوی قرار گرفته است که وقتی بافنده پشت دستگاه می ایستد شلیت بالای سر و پشت گردن او قرار می گیرد. شلیت از چندین رشته نخ ترکیب و از هر رشته از به هم تابیدن ۲۸ تا ۳۰ لایه نخ نمره ۵ تهیه شده میشود. این مجموعه را به ۱۲ دسته کوچکتر ۵ یا ۶ رشته-ای تقسیم میکنند و مابقی به هم میبندند. هر یک از این دسته ها نام و عملکرد مستقلی در بافت زیلو دارد. دو دسته آن به نام سیاجو و سفید جو و ۳ دسته به نام مداخل مربوط به نقش حاشیه اند و هفت دسته دیگر که مج نام دارند، در بافت نقش زیلو مؤثرند.
تعداد مجها متناسب با نوع نقشه کم و زیاد می شود. هر چه نقشه پیچیده تر باشد، بر تعداد مج افزوده می شود. در زیلوهای معمولی و ساده که برای خانه می بافند از شلیت هفت مج استفاده میشود. اما شلیت زیلوهایی که حاشیه نویس دارند و برای مساجد و امامزادهها به کار می رود دارای ۱۳ مج است. به طوری که از شیوه نامگذاری مجها استفاده شود، زیلو در اصل دو مج به اسامی مج افزوده شده است اما چون نتوانسته اند نام جدیدی برای آن انتخاب کنند، مج اضافه شده ای را در قیاس با دو مج اولیه نامگذاری کرده اند.
۸- گرت GORT
مجموعه نخهایی است که یک سوی آن به چله و سر دیگر آن به شلیت و شمشه می بندند دسته ای که به شلیت بسته میشود از دو بخش تشکیل شده است:
۱- گرت نقش
۲- گرت ساده
گرت ساده
مجموعه نخهایی که برای تفکیک تارها به چله بسته میشود و سر دیگر آن به شمشه وصل است. پس آنچه به شمشه می بندند گرت ساده ولی اگر به شلیت وصل باشد گرت نقش دار گفته می شود.
گرت دج
منظور همان نقش حاشیه است و منظور از بستن گرت دج و نقش فراهم کردن امکان جابجایی تارها برای نقش آفرینی است و هدف از بستن گرت ساده قابل تقسیم کردن تار به دو دسته مساوی و ایجاد فضایی یعنی آندو جهت عبور پود است. گرت ساده را در تمام نقشها یکسان می بندند و بالعکس شیوه بستن گرت نقش با تعویض هر نقشه تغییر میکند.
۹- چاله
گودالی مستطیل شکل در زمین که طول و عرض آن متناسب با تیر پایین میباشد.
۱۰- طناب کلی
طنابی که به وسیله آن کلی نگهداشته میشود و به دیوار یا بالای دستگاه وصل میشود.
نام قسمتهای دیگر دستگاه عبارتند از:
۱۱- مج
۱۲- چوب شلیت
۱۳- حفره های تیر
۱۴- کمانه
۱۵- پهنه بند
شیوه بافت زیلو
برای بافتن زیلو حداقل دو نفر لازم است که یک نفر استاد است و نفر دیگر شاگرد یا دفتین زن، که کار استاد زیلو باف، انداختن نقش و پودگذاری است.
قبل از بررسی مکانیزم بافت و طرحهای مورد استفاده در بافت زیلو و مراحل فنی بافت لازم است وسایل یا تکنیکهایی که در بافت لازم است مرور شود.
۱- مج
ابتدا شاید بپرسید که مج چیست؟ مج رشته ای از شلیت مربوط به نقش زمینه زیلو است که تعداد مج در رابطه با نوع نقشدار از ۱۳ تا ۷۰ متغیر است. برای گرفتن نخهای شلیت در زیلوی ۳*۲ نزدیک به ۷۲۰ عدد نخ تار موجود است که در پاسسن دستگاه این نخها بوسیله دماغه به اسنو یا نورد متصل است و چون مکانیزم پیچش نورد بصورت دستی است نورد با حرکت دستی که توسط بافنده انجام می شود نخهای تار یا همراه با بافت زیلوی بافتهذشده به دور نورد یا اسنو پیچیده میشود و سر دیگر نخ های تار با مکانیزم مشابه در بالا به تیر بالایی متصل است و دور آن پیچیده میشود که رفته رفته با بافت زیلو از روی آن باز میشود که این مکانیزم را می توان کاملاً در ماشنهای بافندگی جستجو کرد. در هنگام بافت پارچه که با بافت رفتن منسوج نخ تار بصورت مکانیزم خودکار از روی چله نخ تار باز شده که متاسفانه در تکنیک و صنعت زیلو بافی هنوز مکانیزم کاملاً قدیمی و به صورت دستی عمل می شود.
 پس در حالت کلی در صنعت زیلو بافی با بافت زیلو نخ تار از روی تیر باز شده ودر ابتدا نخ های تار در تمام زیلو بدین صورت تقسیم بندی میگردد که ۵ تا ۶ تار اول برای کناره و نخهای دیگر پشت تار متصل است در حالت کلی یک تار متصل به گرت ساده و تار دیگر به گرت نقشدار متصل است که گرت نقشدار با شلیت در تماس است .
تار سوم دوباره به گرت ساده که مربوط به شمشه است و تار چهارم به گرت نقشدار و تار پنجم به گرت ساده پس در یک جمله اینطور می توان توجیه کرد که در تمام نخ های تار بطور یک در میان یک نخ تار به گرت ساده و نخ تار بعدی به گرت نقشدار الی آخر.
پس هر دار زیلو دارای دو شمشه است که نخهای تار توسط یک گرت ساده به آن وصل میشود و تارهای دیگر با واسطه دیگر به نام گرت نقشدار به شلیت متصل است. گرت نقشدار نخهای تار را که مربوط به نقش زیلو است (خط نویس و حاشیه، نقش زمینه) میبافد. مانند وردهای یک دستگاه جلو و عقب میرود که انتخاب نخهای تار بسته به نقش زیلو به وسیله بافنده صورت میگیرد و با جلو کشیدن شلیت موجب جلو آمدن تار (دهنه رو) شده، به وسیله کلی از برگشت آنها جلوگیری میکند و با حرکت پود نقش مورد نظر را ایجاد میکند.
به عبارت دیگر با عوض شدن رنگ جلو کشیدن شلیت و گیرانداختن آن توسط کلی موجب آن می شود تا نخ تارهای پود در محلهایی که تار جلو کشیده شده در زیر آن و در محلهایی که تار در جای خود باقیمانده در رو قرار گیرد و نقش زده شود. الزاماً چون حجم نخ پود زیادتر است (چون نمره نخ تار ۶/۵ و نمره نخ پود ۷/۵ است) دوبار پودگذاری انجام می شود، دیگر نخهای تار دیده نمی شود.
گرت ساده نیز نخ پود را در زمینه نگهداشته و حتی از هر رنگ یکی پود بافته شده گرت ساده به وسیله شمشه که آن نیز توسط کمانه جابجا می شود، محل خود و الزاماً محل تارها را تغییر داده «قوص کمانه یکی از میله ها را جلو کشیده و شمشه دیگر در اثر شل شدن ریسمان به عقب بر می گردد» هر کجا که نخ پود رو قرار گرفت (روی فنی زیلو) اجباراً این نخ چون گرت نقش تغییر شلیت نقش را عوض میکند نخ رنگ دیگر با نقش مشابه به پشت می افتد.
پس در حالت کلی یک یک حالت قرینه در پشت و رویش ایجاد می¬گردد.  برای ایجاد کناره در زیلو نخ های پود به ۲ و ۶  تار کناره پیچیده می شود. پس به طور کلی نخها در تمام زیلوها به این صورت تقسیم بندی می شود و ایجاد نقش در دست توانای بافنده است.
۲- گرت بندی
برای شروع به کار بافت نقشه های مختلف روی زیلو گرت بندی لازم است پس گرتبندی یکی از دشوارترین کارهای زیلو بافی است به عنوان مثال برای بستن گرت در نقشه ای به نام “پرت توره” به ترتیب زیر عمل می کنیم:
برای نقش حاشیه اصطلاح دج و برای نقش زمینه اصطلاح مجرت نقش به کار میبرند گرت بندی از قسمت حاشیه زیلو شروع میشود. حاشیه یبا دج نقوش مختلفی دارد که هر جزء آن به نام ویژه ای مشخص شده است نام و رشو گرتبندی نقشه های حاشیه به ترتیب زیر است.
۳- شو کناره
نام اولین نقش حاشیه زیلو یعنی همان خطوط موازی کناره زیلو است که ۵ رشته گرت دارد.
۱-۳: یک گرت به سفید جو یعنی یک تار از چله با سر نخ دیگری به نام گرت به یک رشته از مجموعه نخ های سفید جو می بندند این عمل را به طور یک در میان، یک بار در سیاجو و یک بار به سفید جو می بندند.
۲-۳: یک گرت به سیا جو که قرینه توضیح۱-۱ می باشد.
۳-۳ یک گرت به سفید جو
۴-۳: یک گرت به سیا جو
۵-۳: یک گرت به سفید جو
۴- مداخل
نام دومین نقش حاشیه است که به سر پرنده شباهت دارد و با ۳ گرت بسته می شود:
۱- یک گرت به مداخل پایین
۲- یک گرت به مداخل وسط
۳- یک گرت به مداخل بالا
۵- کش
یکی دیگر از طرح هایی که در بافت زیلو به کار می رود کش نام دارد. دو رشته خطوط عمودی و موازی است که در مقابل نقش مداخل قرار دارد و با ۴ گرت به ترتیب زیر بسته میشود:
۱- یک گرت به سیا جو
۲- یک گرت به سفید جو
۳- یک گرت به سفید جو
۴- یک گرت به سیا جو
۶- کنگره
نام نقشی است که بعد از کش قرار دارد و آن را به ۳ گرت به ترتیب زیر می بندند.
۱- یک گرت به مداخل پایین
۲- یک گرت به مداخل وسط
۳- یک گرت به مداخل بالا
۷- چهار کش
خطوط عمودی و موازی شبیه کش است با این تفاوت که فاصله بیشتری با یکدیگر دارند ولی گرت آنها مثل کش ردیف ۳ بسته میشود.
۸- بند و گل
یک گل کامل و نیم گل است (منظور از گل نقشه های هشت ضلعی است با ستاره ای در وسط یا هر نقش دیگری که در نقش بافته میشود) دارای ۴ گرت است که به ترتیب زیر بسته می¬شود:
۱- یک گرت به سفید جو
۲- یک گرت به سیا جو
۳- یک گرت به سفید جو
۴- یک گرت به سیا جو
۹- پروانه
نقش شبیه پروانه که بعد از۳ کش قرار میگیرد و با ۳ گرت به ترتیب زیر بسته می شود.
۱- یک گرت به مداخل پایین
۲- یک گرت به مداخل وسط
۳- یک گرت به مداخل بالا
۱۰- سه کش
۳ خط موازی در حاشیه است که با سه گرت به ترتیب زیر می بندند.
۱- یک گرت به سفید جو
۲- یک گرت به سیا جو
۳- یک گرت به سفید جو
روش بستن گرت مج
برای بستن گرت مج با نقش زمینه به هر یک از مجها یک گرت بسته می شود به این منظور از مج پایین شروع میکنند. یعنی یک گرت به مج پایین می بندند و به همین ترتیب یکی به برمج پایین و ردیفهای بالاتر از آن تا به مج بالاتر برسند. آنگاه بار دیگر از بالا شروع میکنند و میبندند تا به پایین برسند با این تفاوت که اولین مج از بالا را ها میکنند و از برمج بالا شروع به بستن میکنند تا به مج پایین برسند.
هر دو از دو مرحله از پایین به بالا و دوباره بالا به پایین نقش یک گل است که برای تشکیل نقش گلهای زمینه ۱۵ مرحله باید این عمل تکرار شود.
مراحل فنی بافت زیلو
در زیلو بیش از دو رنگ وجود ندارد. سابقاً در زیلویی که برای مصارف خانگی میبافتند از دو رنگ آبی و گلی استفاده میشد. ولی امروزه مرغوبترین نوع آن که نفتال نام دارد با دو رنگ سبز و گلی میبافند. به تازگی اولین زیلوی سه رنگ نیز در میبد به دست توانای بافندگان بافته شد. در زیلوهایی که برای مساجد و زیارتگاهها بافته میشود طبق روال گذشته از دو رنگ آبی و سفید استفاده میشود.
در بافت زیلو برای در هم طنیدن تار و پود از تکنیک “کلی و کمانه” استفاده میشود. یعنی آنچه را که در ماشینهای بافندگی چاله دار با پدال و متعلقات آن و در قالی بافی با دست ماهر بافندگان انجام میشود، در زیلوبافی به وسیله کمانه و کلی و شلیت صورت میگیرد.
انتخاب شلیت
بافنده زیلو برای بافتن نقش از شلیت کمک می¬گیرد. چون شلیت به دسته یا رشته های مختلف تقسیم شده است، استاد بافنده هر چند رشته شلیت را که مربوط به نقش مورد نظرش باشد به آسانی با  دست راست جدا میکند و عقب میکشد و با دست چپ نگه میدارد. سپس آنها را به قلاب کلی می اندازد. کلی رشته های انتخاب شده شلیت را در طول مدت زمان لازم در همان حالت نگه میدارد.
بعد از این عمل، استاد کمونه را  که در واقع کلید  باز و بسته کردن دهانه چله است، بالا میزند.  با این دو حرکت ضمن اینکه  فضایی را  بین تارها  ایجاد میکند و عمل بافتن را سهولت میبخشد، نقش دلخواه را هم به بافنده میدهد.
پود کشی
پود کشی نیز بر عهده استاد کار است. به همین دلیل به استاد “پودکش” نیز میگویند.
پودکش پس از بالا زدن کلی و کمونه با یک دست دامی را در دهانه چله میگذارد و با دست دیگر که تا ساعد از میان تازه ها به لایه میانی چله برده میشود، دامی را میگیرد و با سرعت به طرف دیگر پرتاب میکند. چون دامی به گونه ای پیچیده شده است که به آسانی باز می شود و شکل آن نیز با فضای ایجاد شده بین تارها مناسبت دارد، با یک حرکت پرتابی فاصله زیادی به جلو میرود. این فاصله به احتساب طول ساعد دست استاد حدود۱۰/۱ تا ۲۰/۱ متر است. بنابراین یک استاد ماهر با سه حرکت دامی را از پهنای ۳ متری زیلو عبور میدهد.
در این فاصله که دفتینزن نیز با سرعت دفتین کلی و کمونه یا دامی را عوض میکند و مجدداً پود را میکشد.
 عوض کردن دامی و کلی متناسب با نوع و نقش است، چه بسا که نقشی که فقط با یک رنگ بافته میشود. در این صورت مادامی که بافت نقش به سرانجام نرسد نیاز به عوض کردن کلی و دامی نیست ولی برای اینکه پودها روی هم بنشینند، کمونه در هر رفت و برگشت عوض می-شود.
منظور از عوض شدن کلی، تعویض شلیت است. برای این کار استاد آن دسته از شلیتها را که قبلاً انتخاب کرده با پایین کشیدن کلی آزاد میکند و دسته دیگر را به جای آن انتخاب و به کلی الصاق میکند.
اصطلاحاتی که در این نوع نقش می بایست توضیح داده شود:
۱- برمج
مجی که در مجاورت مج دیگر قرار می گیرد.
۲- پهنا
هر ۱۲ بَنوم یک پهنا است. یک زیلوی معمولی ۴۶ تا ۴۰ پهنا دارد و زیلوی درجه یک دارای ۶۰ پهنا می باشد بنابراین هر چه تعداد پهنا بیشتر باشد، زیلو مرغوب¬تر است. لذا اگر بخواهند بر تعداد پهنا بیافزایند برای اینکه بر طول زیلو افزوده نشود، نخ پود را نازکتر میگیرند.
مقیاس طول در زیلو
زیلو بافان مقیاس طول ویژه‌ای به نام بَنوم به کار میبرند. هر ۶ یا ۸ پود یا رج بافته، یک بنوم است. (همان طوری که در حلقوی تاری ۴۸۰ رج یک رک می باشد) در صنعت زیلو بافی ۵ الی ۶ الی ۸ رج را یک بنوم میگویند. پس یک نقش ۱۲ بنوم دارای ۷۲ پود است. (منظور از یک نقش، یک گل کامل یا یک نقش است).
۳- گا (Ga)
مقیاس دیگری به نام “گا” نیز در زیلو معمول است. هر ” گا ” مرکب از دو پود از زیر و دو پود از روی زیلوست. گا تقریباً معادل (خفت) یا رج در قالی است. تعداد گا نیز به نسبت مرغوبیت بافت زیلو کم و زیاد می شود که از روی نقش قابل تشخیص است هر چه گا کمتر باشد نقش درشت¬تر می¬افتد.
فنون نقش پردازی و ترتیب بافت آن
برای تشریح فنون و تکنیکهای زیلوبافی شیوه نقش پردازی و بافت نقشه “پرت توره” را که روش گرت بندی آن ذکر شد توضیح میدهیم. بافت زیلو نیز مانند “گرت بندی” از حاشیه شروع می شود و دارای ۳ مرحله است.
۱- سر پر
در ابتدا یک “بنوم” به نام سر پر میبافند. با پود سفید یا آبی بدون نقش یک بار در شروع و بار دیگر در خاتمه کار بافته میشود. “سر پر” مثل چارچوبی دو سر زیلو را محافظت می کند و در زمان استفاده از آن مانع باز شدن پودها میشود.
۲- بافت حاشیه
سیاجو و سفید جو برای بافت کناره زیلو است. در پود آبی «سبز» سیاجو و برای پود گلی سفید جو را میگیرند و میبافند. حاشیه دارای ۱۲ بنوم است که به ترتیب زیر بافته میشود:
بنوم اول
هر ۳ مداخل را می اندازند. یعنی این ۳ را رها میکنند و بقیه رشته ها را میگیرند و به کلی می زنند و با پود کلی میبافند.
بنوم دوم
دو مداخل بالا و وسط را میگیرند. مداخل پایین را میاندازند و با پود آبی (یا سبز نفتال)، می بافند.
بنوم سوم
مداخل بالا را می گیرند و دو مداخل پایین و وسط را می اندازند و پود آبی یا سبز می بافند.
بنوم چهارم
هر سه مداخل را میاندازند و با پود آبی (یا سبز) می بافند.
بنوم پنجم
مداخل بالا را می اندازند و دو مداخل دیگر را می گیرند و با پود گُلی می بافند.
بنوم ششم
مداخل بالا را می اندازند و دو مداخل دیگر را می گیرند و با پود آبی می بافند.
مراحل فوق تکرار میشود تا ۱۲ بنوم بافته شود.
۳- بافت زمینه
زمینه زیلو نیز دارای ۱۲ بنوم است که به ترتیب زیر بافته می شود.
بنوم اول
مج بالا و برمج بالا را می اندازد و بقیه مجها را میگیرند و با پود گلی می بافند.
بنوم دوم
اول مج بالا را میگیرند و یک پود آبی (یا سبز) می بافند. سپس “مج بالا” را می اندازند و بقیه مج ها را می گیرند و تا “بنوم” می بافند.
بنوم سوم
مج وسط را می¬گیرند و با پود آبی (سبز) می بافند. بعد مج بالا را می¬گیرند و با پود گلی می بافند. سپس برمج وسط و بالا را می گیرند و مج وسط را می اندازند و بقیه مج ها را می گیرند تا بنوم بافته شود.
بنوم چهارم
برمج بالا را می گیرند و با پود آبی یا (سبز) می بافند سپس مج بالا مج وسط و مج پایین را می گیرند و با پود گلی می بافند.
بنوم پنجم
برمج پایین را می گیرند و با پود آبی (یا سبز) می بافند. سپس برمج پایین و مج وسط را می اندازند و بقیه را می گیرند و تا بنوم یا پود گلی بافته شود.
بنوم ششم
مج وسط را می گیرند و با پود آبی (سبز) می بافند. سپس مج پایین و برمج وسط پایین و مج وسط را می اندازند و بقیه را می گیرند تا بنوم یا پود گلی بافته شود. تا اینجا در واقع نیمی از نقشه زمینه یا به عبارتی نیمی از زیلو بافته شده است برای بافتن بقیه برعکس را پورت تکرار شود تا بافت زیلو کامل شود.
فلسفه بعضی طرح و نقش های زیلو (نقش و نگارهای زیلو)
بیشتر نگارهای زیلو، نقشه های شناخته شده ای است که ریشه در فرهنگ ایران باستان دارد که بعدها با فرهنگ اسلامی درآمیخته است. به عنوان مثال؛ “سرو” به سبب اینکه همیشه سبز است، تقریباً در تمام مذاهب باستانی از قداست و حرمت برخوردار بوده و سمبل جاودانگی محسوب می شده است. آثار آن در تمدن آشوری، ایلامی، هنر هخامنشی و پارتی و ساسانی مشهود است. بعدها در هنر اسلامی به شکل “جقه” در بافتهای ترمه، حضور خود را تثبیت کرده است. در آئین های مذهبی نیز سرو دارای نقش نمادین است.
اسکلت چوبی بزرگ به نام نخل که هنوز در بسیاری از شهرهای ایران از جمله میبد به عنوان محفه امام حسین(ع) در ایام عاشورا حرکت می دهند در واقع مقطعی از بلندترین قسمت سرو است. حتی یک از اجزای تزئینی نخل میبد، سرو نام دارد که دقیقاً به شکل درخت سروی است که برگ های آن را به شکل نیزه مجسم کرده اند و نماد تیرهایی است که به بدن امام حسین(ع) زدند. سرو در فرهنگ ایرانی مظهر جاودانگی بوده که قیام و شهادت امام حسین نیز چنین بوده است. چه نمادی می توانست چنین پیامی را بدین گونه به ذهن ها متبادر کند؟ نقش کلید و گره نیز همان گردونه خورشید یا خورشید آریایی است، که به نظر محققان در هنر ایران بعد از اسلام، با خط کوفی تلفیق می شود و متنوع ترین و بدیع ترین شبکه های نقش پردازی را پدیدار می-کند.گاه همه اجزاء خود را با نام حضرت محمد(ص) و حضرت علی(ع) می گیرد. گاه مرکز ثقل نقشی می شود که نام علی ۴ بازوی آن است. شایان ذکر است گاه کلید و سرو به صورت اختصاصی برای زیلوی مساجد و اماکن متبرکه بافته می شده است. حتی در معماری مذهبی نقش گره و کلید جایگاه ویژه ای دارد. پوشش سطح خارجی گنبد مساجد و تنوره آب انبارها، شبکه های در و پنجره مساجد و نخل و ضریح امامزاده ها نیز از چنین نقشی شکل گرفته است. نقش ۸ پر نیز نقش مایه شناخته شده ای است که قدیمی ترین نمونه آن در قالی وجود دارد. نمونه نقش مایه ۸ پر ساسانی و پارتی و ۸ پر اسلامی در گنبد سلطانیه به چشم می خورد. بی تردید با تغییر شکلی که به مرور دراین نقش ها حاصل شده و وجه تشابهی با پدیده های محیط زیستی میبدی ها پیدا کرده است، نامها نیز تغییر یافته اند وگرنه همه این نقش ها به نوعی در چنین دست بافته هایی رواج عام دارد و خاص یک منطقه نیست. به عنوان مثال نقش “پرت توره” مساوی مایعی از نقش قندیل دارد که در معابد و زیارتگاه ها و مساجد جایگاه ویژه ای داشته است. کنگره نیز پدیده نوظهوری نیست. در میبد تصویر فضایی آن در نوع حضار چینی مشبک جلوه کرده که در کله بادگیر و حفاظ پشت بام منازل است و نمونه آن در میبد و یزد فراوان است. الهام گرفتن از مظاهر ملموس طبیعت در نقش مایه دست بافته ها و هر هنر دیگر از سنتهای معمول و رایج هر منطقه است. بنابراین زیلوبافان میبدی هم با الهام از محیط زیست خود گاه نقشی نو آفریده اند. اینکه بیشتر مج های شلیت، در قیاس با مج دیگر نامگذاری شده اند، خود دلیل بارز تداول نقشهای نوظهور است.

 

 

درحال ارسال
امتیاز کاربر 5 (1 رای)
امتیاز نظرات 0 (0 امتیاز دهی)
80%
خوب
  • Design

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

درحال ارسال