سرای فرش و تابلوفرش دستباف

رنگزاهای گیاهی

رنگهای طبیعی

آنافرش
1,325

در میان رنگهای طبیعی انواع گیاهی آن بیشتر از سایر انواع موارد استفاده دارند. این مواد از آن جهت که از کدام بخشی گیاه حاصل میگردد به گونه های زیر تقسیم می گردد:
گیاهانی که رنگ از گل آنها حاصل می شود مانند ارغوان
گیاهانی که برگ آنها رنگدهی دارند مانند برگ مو و برگ چنار
گیاهانی که ساقه و شاخه های آنها دارای رنگ است مانند صبر زرد و شاه بلوط
گیاهانی که پوست ساقه آنها دارای رنگ است مانند تمشک و گزنه
گیاهانی که میوه آنها رنگزاست مانند سماق و توت سیاه
گیاهانی که پوست میوه آنها دارای رنگ است مانند پیاز، گردو و انار
گیاهانی که دارای ریشه رنگزا می باشد مانند روناس، زرشک
رنگهای گیاهی خود به دو دسته مازوج دار و بدون مازوج تقسیم می شوند. تانن یا مازوج ماده ای است که در برگ، شاخه، ساقه، ریشه و ثمر برخی گیاهان یافت می شود این ماده به وسیله حشره مخصوصی روی درخت به ویژه بلوط متراکم است. و به شکل دانه ای به اندازه فندق در می آید این دانه ها را جمع آوری و برای رنگرزی آماده مصرف می کنند. اسید اگزالیک موجود در برگ های این گیاهان و میوه و سایر اندام های آنان با دندانه های مختلف رنگهای متعددی در زمینه های کرم و نارنجی، قهوه ای، خاکستری و سیاه تولید می کنند مازوج معمولاً برای طیف های تیره و کدر به مصرف می رسند.
رنگزاهای مازوج دار:
انار
درختی است کوچک داری برگهای ریز و گلهای سرخ رنگ است و در نقاطی که زمستان سخت ندارد رشد می کند نام علمی این گیاه PUNICA GRANATUM می باشد اصل درخت انار از ایران است و از ایران به سایر نقاط دنیا برده شده است.

ana

درخت آن را «اناربن، ناربن، ناربیخ» گویند میوه آن درشت و دانه دار است و پوستی ضخیم و سرخ رنگ دارد و علاوه بر مصرف غذایی از پوست آن که دارای ماده رنگزا است در رنگرزی استفاده می شود پوست آنرا خشک کرده و آسیاب می کنند و در رنگرزی به ویژه برای رنگ زرد مصرف می شود. انار از مواد مازوج دار است و مازوج آن تا ۴۰% می رسد رنگهایی در زمینه های سرخ تا مشکی را با دندانه های مختلف میتوان از پوست انار به دست آورد.
بلوط
درختی است بلند با برگهای خزان کننده با ارتفاعی از ۴ متر به بالا تا حدود ۱۲ متر با تنه فشرده پوشیده از پوست ضخیم خاکستری رنگ که دارای شکافهای عمیق و سرشار از تانن یا مازوست که علاوه بر مصرف طبی و دباغی در رنگرزی نیز مصرف دارد.

1431598509-176589-1

نام علمی این گیاه QURCUS INFECTORIA است از یکی از گیاهان این خانواده به نام بلوط جنگلی و جفت رنگ زرد طبیعی استخراج می شود پوست زیرین این درخت حاوی مواد رنگی بیشتری است که با دندانه های گوناگون رنگهای از زرد نارنجی تا قهوه ای تیره و رنگ موشی تولید می کند نام ماده رنگزای آن «کورستین» است.
برگ بنه

bane
بنه درختی است شبیه درخت پسته که آنرا پسته وحشی نیز می گویند برگهای کوچک و سبز رنگ دار و دارای میوه کوچک کروی شکل است که به صورت خوشه ای هستند. از تنه درخت آن سقز می گیرند و از این رو درخت سقز نیز نامیده می شود انتشار جغرافیایی آن اطراف شیراز است از بنه به تنهایی نمی توان رنگ به دست آورد از مخلوط برگهای بنه و پوست انار در رنگرزی استفاده می شود و طیف های خاکستری، آبی نفتی و آبی آسمانی بدست می دهد.
اکالیپتوس

ekali
این درخت بومی استرالیاست و همیشه سبز و خرم است دارای برگهای دراز و نوک تیز شبیه برگ بید و دارای اسانسی بنام «ویل اکالیپتوس» است گیاه اکالیپتوس احتیاج به دندانه ندارد. از این گیاه طیفهای سبز ماشی و کرم تیره بدست می آید.
پوست گردو
گردو درختی است تناور و بزرگ با عمری طولانی و برگهایی مرکب که ۷ تا ۹ برگچه دارد اصل این درخت از ایران است ثمر این درخت دارای مغزی است که مصرف خوراکی دارد هر میوه گردو دارای ۳ پوست است اولی پوست سبز که به محض رسیدن میوه آن را جدا می کنند و به مصرف رنگرزی می رسانند دوم پوست ضخیم سخت و قهوه ای رنگ که معمولاً دیده می شود و سوم پوست نازک و زرد رنگی است که روی اصل مغز کشیده می شود

406-400

نام علمی این گیاه IUGLANS REGIA درخت گردو در قسمتههای مختلف خود دارای ماده مازوجی است مقدار مازوج پوست گردو بین ۳۵ تا ۴۰ درصد می باشد از مازوج درحت گردو برای بدست آوردن رنگهای تیره در کلیه زمینه ها از آن استفاده می گردد. پوست گردو رنگهایی در زمینه های شتری تا قهوه ای بدست می دهد. نام ماده رنگی آن «جاگلون» است.
سماق
سماق یا ترشابه یا سماقیل درختچه ای است بومی که در اغلب نقاط ایران یافت می شود و در کوهپایه ها فراوان است نام علمی آن RHUS CORIARLA است میوه آن دانه ای می باشد شبیه عدس که در خوشه قرا گرفته است و روی آن پوستی کشیده شده است طعم آن ترش و گس است و سائیده شده آن به عنوان چاشنی غذا به مصرف می رسد.

sumac-berry

سماق دارای ماده مازوجی و نیز ماده ای زرد رنگ است که در دباغی بدون دندانه مصرف می شود سماق با دندانه های مختلف رنگهای گوناگون تولید می کند از جمله با سولفات آهن رنگ بنفش نیز تولید می کند و یا سایر دندانه ها نیز رنگهای کرم، گلبهی، صورتی، قرمز و بنفش در تنالیته های روشن تا تیره را می توان از سماق بدست آورد.
گندل

gandel
گیاهی است خودرو دارای برگهایی به شکل برگ مو در نوک این برگها تیغ های کوچکی دیده می شود. ارتفاع آن ۴۰ تا ۷۰ سانتیمتر و گلهایی به رنگ زرد نارنجی در موسم بهار است برای رنگرزی از گلهای گیاه استفاده می شود گلها را جدا کرده و پس از خشک کردن و آسیاب به مصرف رنگرزی می رسانند. گندل دارای مواد مازوجی است و برای ایجاد رنگ زرد مایل به سبز به کار می رود. این گیاه در منطقه بختیاری می روید. شیوه رنگرزی آن شبیه اسپرک است و با دندانه های مختلف رنگهای گوناگون در زمینه زرد، چهره ای و گلبهی ایجاد می کند.
گزنه

گزنه
گیاهی است پایا و علفی به ارتفاع ۵۰ تا ۱۲۰ سانتیمتر دارای کرک های گزنده دارای برگ سبز روشن با دندانه های اره ای که در بیشتر نقاط مرطوب و سایه دار ایران میروید گزنه دارای مقدار زیادی تانن، اسید فورمیک، نیترات پتاسیم و ترکیبات آهن است از سر شاخه های آن نوعی ماده رنگی به نام «اورتی سین» به دست می آید گزنه در رنگرزی الیاف پشم و ابریشم به کار می رود و طیفهای مختلف زرد، طلائی و قهوه ای ایجاد می کند.
هلیله

halileh-siah
هلیله ثمر درختی است به همین نام که به جهت داشتن مازوج در رنگرزی مورد استفاده است درخت هلیله در هندوستان، آمریکا و آسیای جنوبی و چین و در ایران در بلوچستان و خراسان می روید. برگهای این درخت تناور باریک و بلند و ثمر آن خوشه ای و به اندازه مویز و به رنگهای زرد و سیاه است و در طب نیز مصرف دارد هلیله دو نوع است هلیله زرد با نام علمی MYROBALANI CHEBULAE CTTRINAE برای استخراج رنگ زرد و هلیله سیاه به نام علمی NIGRAE MYROBALANI CHEBULAE برای استخراج رنگهای سیاه و خاکستری به کمک دندانه های مختلف به کار می روند میوه هلیله ریز و شبیه گوجه است و قبل از رسیدن آنرا می چینند و خشک کرده و سپس آسیاب می کنند و به مصرف رنگرزی می رسانند میزان مازوج این درخت تا ۴۵ درصد کا وزن آن است از برگ و ثمر آن برای رنگرزی استفاده می کنند.
رنگزاهای بدون مازوج :
اسپرکespirak

اسپرک یا ورث گیاهی است دو ساله و ضعیف از تیره کوکناریان که در رنگرزی به کار می رود دارای برگهای دراز و باریک اسن این گیاه دارای نام علمی RESEDA LUTEOLA و مولد رنگ زرد طبیعی است در ایران به صورت وحشی زیاد روئیده می شود. گلهای آن زرد خوشه ای است بوته آن را پس از خشک کردن وخرد کردن در رنگرزی مصرف می کنند اگر چه در تمام قسمت های گیاه ماده رنگی وجود دارد اما در گل و برگ و ریشه ماده طزرد بیشتری وجود دارد رنگ زرد حاصله از آن در مقابل نور بیشتر از سایر زردهای طبیعی دارای ثبات است. اسپرک را «برداغ- اسفرک- زریر» هم می گویند و در زبان هندی اکلیل الملک و در قشقائی کاوشک نام دارد. از این گیاه برای به دست آوردن طیفهای مختلف رنگهای زیتونی، لیمویی، سبز، نارنجی با دندانه های مختلف استفاده می کنند. نام ماده رنگی موجود در اسپرک «فلاونویید» که پیگمنت زرد رنگ است می باشد.
بقم

kur-stu1077-haematoxylon-campechianum
بقم یا بکم یا چوب سرخ درختی است بلند و تنومند از نیره ارغوانیان دارای برگ های شبیه برگ بادام و گل های ریز میوه آن گرد و سرخ و چوب آن نیز دارای رنگ سرخ می باشد چوب بقم حاوی ماده رنگینی به نام «هماتین» یا «هماتوگزیلین» است نام علمی این گیاه HOEMATOXYLON CAMPECHIAN می باشد از چوب تنه آن رنگ سرخی می گیرند که در رنگرزی پشم و ابریشم به کار می رود شیره چوب درخت را زیر فشار یا در اثر جوشانیدن به دست می آورند و به صورت پودر یا کریستال درآورده دررنگرزی مصرف می کنند ثبات بقم بنفش در برابر نور بسیار عالی است و در پشم و ابریشم ثابت تر از پنبه می باشد. برای گرفتن رنگ مشکی سیر و شفاف از بقم از روش دندانه قبل از رنگ استفاده می شود از بقم با دندانه های مختلف طیفهای ارغوانی، بنفش خاکستری و مشکی در تنالیته های متنوع بدست می آید.
برگ مو

برگ-مو
برگ درخت انگور است. مو دارای اقسام بسیار مختلف می باشد. برک آن مدور و کنگره ای است و دارای رگ برگهای پیچه ای است. ساقه مو نازک، پیچان و قابل انعطاف می باشد. این درخت در ایران فراوان است. ثبات رنگ مو رضایتبخش نیست و مقدار ماده رنگی آن بسیار کم است به طوری که باید به میزان صددرصد مصرف شود. املاح آهن رنگ آن را زیتونی می کنند و با زاج رنگ زرد می دهد. سولفات مس و سایر املاح آن رنگ محلول برگ مو را سبز می کند و قلیایی آن را نارنجی می نماید. طریقه رنگرزی با آن به شیوه اسپرک است. برگ مو دارای ۲ ماده رنگزای به نام «کلروفیل» و «فلاونوئید» می باشد.
برگ توت

Tuti-5
این درخت در نقاط معتدل و گرم می روید. یک پایه و دارای برگهای ساده دندانه دار و از تیره گزنه می باشد توت دارای اقسام مختلف می باشد از برگ و میوه آن در رنگرزی استفاده می شود ازمیوه توت سیاه و شاه توت برای بدست آوردن رنگهای بنفش، قرمز، بنفش خاکستری با دندانه های مختلف استفاده می کنند ولی ثبات آن به خصوص در برابر نور قابل توجه نیست. توت دارای مواد مختلف رنگزای می باشد که تعداد آنها از هشت ترکیب متجاوز است. با اسید کلریدریک غلیظ محلول آن سبز مغز پسته ای می شود با اسید نیتریک و سپس زردکاهی می شود. در محلول ده درصد سود رنگ محلول نارنجی و یا زرد بسیار پر رنگ خواهد بود. رنگرزی برگ توت تفاوت چندانی با سایر رنگهای طبیعی ندارد فقط چون ماده رنگزای کمی دارد گاهاً تا صد درصد در حمام مصرف شده و معمولاً محیط را اسیدی ضعیف می کنند.
برگ چنار

images1jpg
درخت چنار یک پایه وچند ساله است بلندی آن گاهی به ۱۵ تا ۲۰ الی ۳۰ متر می رسد. درختی تنومند است و در اغلب نقاط ایران یافت می شود. دارای برگهای پهن و کنگره ای با رگ برگهای پنجه ای است. ماده رنگی آن مانند برگ مو است ولی رنگهای حاصله از آن کمی تیره تر از برگ مو و برگ توت می باشد. از آن تنالیته های زرد سبز، زیتونی، نارنجی و کاهی بدست می آیند.
برگ انجیر
درخت انجیر یا انجیل یا هنجیر درختی است کوچک با ارتفاع ۳ تا ۱۰ متر و پوست خاکستری و صاف. شیوه رنگرزی با آن مانند برگ مو، توت و چنار می باشد. برگ انجیر با دندانه های مختلف رنگهای زرد، سبز و گلبهی می دهد.

درحال ارسال
امتیاز کاربر 5 (1 رای)
امتیاز نظرات 0 (0 امتیاز دهی)

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

درحال ارسال