سرای فرش و تابلوفرش دستباف

قالی پـــورکـــاظم

الگوی جسارت در طراحی

آنافرش
1,252

قالی پـــورکـــاظم
الگوی جسارت در طراحی

هر دم از روی تو نقشی زندم راه خیال      با که گویم که در این پرده چه ها می بینم

در پی سلسله گفتار گذشته ، برآنیم تا در این نوشتار به شرح و وصف ویژه گی ها فردی و خصوصیات هنری یکی دیگر از نام آوران موثر در عرصه فرش  تبریز پرداخته وحد المقدور ناگفته هایی از دوران مختلف هنری وی را که بنحوی برای طالبان مثمرثمر باشد ، قلمی نماییم . ناگفته نماند که وقتی این هنرمندان را تحت عنوان  “هنرمندان فرش تبریز” معرفی می نماییم ، منظورمان خاستگاه هنری این عزیزان می باشد و گرنه واضح است که برای هنر و هنرمند مرز جغرافیایی وجود نداشته و هر کدام از این عزیزان بواسطه آثارشان نه تنها ملی بلکه آوازه جهانی یافته اند.pourkazem
همچنین روشن است که الفاظ و واژه ها هرگز یارای به تصویرکشیدن همه زوایای زندگی هنری این هنرمندان را نداشته و حتی عجزشان از شرح و وصف کامل آنان ثابت و واضح است ، و این عجز کلمات آنگاه بیشتر خود نمایی می کند که بخواهیم به شرح و وصف استاد جامع الاطرافی چون استاد حاج رحیم پور کاظم ( دیزجی) بپردازیم ، و حقیقتا قلم در این مقام بگونه ایکه بتواند حتی درسطحی حداقلی ، حق مطلب را ادا نماید ، در یافتن واژه ها به مشقت می افتد .

مارک ” رحیم پور کاظم دیزجی ” یکی از نشان هائیست که از بدو حضور در عرصه فرش تبریز در میان خبرگان ، علاوه بر ایران ، در اقصی نقاط جهان ، معرف اصالت و کیفیت بوده و همواره طرفدارانش را به تحسین و تکریم وا داشته است و این همان نام و نشانی است که مرحوم استاد حاج رحیم پورکاظم (دیزجی) آن را با همتی عالی بنا نهاد و در پی سال ها تلاش و رنج و مشقت به چنان مرتبه ای والا رساند که هر کدام از فرشهای مزین بدین نام و امضاء ، تا آنگاه که هستند تماشاگه دیده دوستداران قالی ایران بوده ، و همانند جواهراتی نفیس  ، زینت بخش موزه ها ، گالری ها و کلکسیون ها باشند و همواره چون مدال افتخاری بر سینه فرش ایران بدرخشند .
رحیم پورکاظم ( دیزجی) درسال ۱۳۰۲ در خانواده ای که همگی اهل فرش و هنر بودند ، دیده به جهان گشود ، پس از تحصیلات ابتدایی به سبب علاقه هنری و به واسطه شغل پدر ( حاج محمد پور کاظم) که از تجار و تولید کنندگان خوشنام و خوش سلیقه بازار فرش تبریز بود ، به طراحی فرش علاقه مند شده و گام در وادی طرح و رنگ نهاد و دلباخته پیچش اسلیمی ها و مفتون گل های هزار رنگ قالی شد. و این آغاز رویش گلی دیگر در بوستان طراحی فرش تبریز بود.

_اساتید
وی با ذوق سرشار و نبوغ وافری که داشت ،از همان ابتدا راه مکتب بزرگان گرفت و در محضر اساتید بزرگی چون استاد حاج ابراهیم رضایی (سرپرست و طراح شرکت فرش درآن دوران)، استاد حاج احمد عماد و استاد آمقانی ،  زانوی تعلم زد و رمز و رموزی را آموخت که بعد ها  بمرور زمان آن ها را بمدد استعداد ذاتی اش کشف و بر قلمش جاری و در آثارش ماندگار نمود .
استاد پور کاظم بدنبال کار آموزی ، دوران کارشناسی را بعنوان طراح در ” کارگاه قالی بافی (مرحوم استاد ) عماد ” پست سر گذاشت و به اجتهاد هنری رسید ، و آنگاه با سبک و شیوه ای ویژه ،  وارد جرگه طراحان قالی تبریز شد.

_ویژه گی ها و مهارت ها
مرحوم استاد پورکاظم ،همانگونه که از آثارش هویداست ، علاوه بر ره توشه بر گرفته از خرمن هنر اساتید ، بمدد بهره وری از کتب و تصاویر خارجی و داخلی ، آگاهی بصری وسیعی در زمینه نگارگری داشته و خصوصا از گذشته طراحی فرش ایران در حد لازم آگاه و با مهارت و ذکاوت تمام از این اطلاعات بهره ها فراوان برده است که نمود این وجه ممیزه  از سایر طراحان را می توان بوضوح در انسجام آثار ، استحکام پیکره بندی طرح ها  و پویایی موضوعات و سوژه ها ی استاد مشاهده نمود.

pourkazem2

تصویری قدیمی از یک قالیچه درختی که استاد پور کاظم آن را جدول بندی و کپی برداری نموده و بازبافی کرده اند ، با کمی دقت در عکس می توان خطوط جدول بندی را مشاهده نمود.
________________________________________

شناخت تئوریک رنگ های گیاهی و شیمیائی ، و تجربه عملی در فرآوری ، تلفیق و بکار گیری تمامی آن رنگ ها ، موجب شده است تا امروزه شاهد بعضی رنگ های خاص در تولیدات تحت نظارت استاد باشیم که شاید فرآوری مجدد آنها از عهده کس دیگری بر نیاید و به عبارت دیگر بعضی رنگ ها را باید از مشخصات انحصاری تولیدات پور کاظم دانست ، که نوع خاصی از رنگ شکری یا کرم ، گونه ویژه ای از رنگ مسی ، نمونه مخصوصی از رنگ سبز و بعضی رنگ های دیگر از آن جمله اند. که البته شناخت این تمایز ها مستلزم شناخت تجربی و عملی آثار استاد می باشد.
مهارت تام و تمام استاد در تمام وجوه و فنون فرش دستباف و سرایت کاربردی آن مهارت ها به تمامی تولیدات تحت نظارتشان ، عامل اصلی کیفیت ممتاز تولیدات بوده و چنانچه احیانا عیب و نقصی نیز پدید می آمد ، استاد شخصا با مراعات تمام جوانب ، مبادرت به رفع عیب و اشکال می نمودند و هرگز این امر خطیر را به شاگردان یا دیگران واگذار نمی نمودند.
یکی دیگر از فعالیت های مهارتی استاد که بی مناسبت نیست در اینجا اشاره ای گذرا بدان نماییم ، طراحی و تولید ” حوله ” بوده است ، و در این زمینه طرح های بدیع فراوانی از استاد بیادگار مانده که حتی شاید امروزه نیز مورد استفاده تولید کنندگان حوله قرار دارند ، استاد حتی در دورانی هر چند کوتاه مبادرت به ایجاد کارگاه حوله بافی نیز نموده اند که البته به جهت رکود بازار در آن دوران، توفیق چندانی از آن فعالیت حاصل نشده و مبادرت به ترک آن حرفه می نمایند . و همین امر نیز همانند موارد دیگر، شاهدی برخلاق و میتکر بودن استاد است .

pourkazem3

تصویر یک قالی اسلیمی سراسر بی نظیر از تولیدات مرحوم استاد پورکاظم ، این قالی در گالری هنری ابری در آمریکا در معرض دید علاقمندان است .
________________________________________

_ طراحی ها
بدون اغراق و بی هیچ شک و شبهه ای مرحوم استاد پور کاظم را باید استاد مسلم و چیره دست تمامی نگاره های مرسوم در طراحی فرش ایران بحساب آورد ، چرا که تقریبا تمامی آنها را آزموده و نمونه های کثیری از آن نگاره ها را دراوج زیبایی خلق کرده است .

pourkazem4مدل طرح مشهور ذل سلطان که توسط مرحوم استاد پور کاظم بر روی کاغذ کالک طراحی شده است .

pourkazem5

مدل طرح درختی ترنجدار از آثار نفیس مرحوم استاد پور کاظم بر روی کاغذ کالک طراحی شده است .

pourkazem6

یکی از مدل های اواخر عمر مرحوم استاد پور کاظم که با کمی دقت می توان آثار لرزش دستان مرحوم استاد را در آن مشاهده نمود
________________________________________

از طرح چهار فصل تا انواع درختی و ماهی و بندی و اسلیمی گرفته ، تا گلستانی و شاه عباسی و کف ساده و غیره ، هر کدام به شکلی و نوعی از قلم استاد تراوش نموده و البته در کنار آنها ، بسیاری دیگر طرح های ابداعی و تلفیقی نیز از قلمش بظهور رسیده است که هر کدام در نوع خود ویژه گی خاصی را دارا هستند ، بویژه دراین میان باید به تابلو فرش ها و پرتره ها و تصاویر ابنیه و امکنه تاریخی اشاره نماییم که از جایگاه ویژه ای در میان آثار استاد برخوردارند . خطاطی ابیات و اشعاری که در بعضی از این طرح ها بکار رفته است ، توسط مرحوم میرزا محسن ادیب العلما و گاه فرزندش نگاشته شده اند.

pourkazem7

مرحوم استاد پور کاظم در کنار یکی از فرشهای تصویری تولیدی خودشان
________________________________________

مرحوم استاد پور کاظم علاوه برطراحی قالی های تولیدی خود ، که تحت مارک ” رحیم پورکاظم دیزجی ” تولید شده اند ، طرح های بی شماری را نیز بطورسفارشی برای تولید کنندگان مشهورومعروف قالی تبریز طراحی نموده است ، که تحت مارک هایی از قبیل : شهسوار پور، غفاری مهر، ترابی ، جوان ، نارونی و امثالهم تولید شده اند .

_ شاگردان
از میان خوشه چینان خرمن فضل و هنر مرحوم استاد پور کاظم ، سه شخص بیش از سایرین به سبب استعداد و علاقه ، مورد توجه ویژه استاد بوده اند ، که بعد ها هرسه نفردر مقام خویش از اوج یافتگان به مراتب کمال هنری و جزو نام های نامی عرصه فرش تبریز بلکه ایران گردیدند ، استاد محمد علی قره باغی که قلم به نامش می نازد ، استاد حسین پور کاظم که چون امینی ، پاسدار میراث پدر شد و استاد شکور تقی زاده که الحق در چیره دستی دست کمی از استاد ندارد .

pourkazem8

عکسی مربوط به حوالی سال ۱۳۴۴ از دفتر کار استاد در سرای حاج علی اکبر .نفرات عکس از چپ براست : مرحوم استاد پور کاظم ، استاد محمد علی قره باغی ، استاد حسن پور کاظم (فرزند استاد) و کارمند دفتر
________________________________________

_فعالیت های تولیدی
بسال ۱۳۲۴ در محله راسته کوچه تبریز ، مرحوم استاد پور کاظم مبادرت به تاسیس اولین کارگاه متشکل بافت قالی خود نموده و گام در راه صعب تولید نهاد ، و چند سال بعد در توسعه و تکمیل کارگاه ، به محله قره آغاج تبریز نقل مکان و در دربند باغ ، کارگاه مرتبی دایر نمود . درهمان دوران به جهت استقبال بازار و توسعه کار ، استاد شروع به سفارش تولید طرح های خود به کارگاه های قالی کو چک در محلات مختلف تبریزنمود که از آن جمله می توان از ” کارگاه قالی مستانی ” در محله مارالان تبریز نام برد که با دوازده دار قالی سفارشات استاد پور کاظم را تولید می نمودند. اکثریت قریب به اتفاق قالی های تولیدی کارگاهی و سفارشی استاد پور کاظم در رجشمار بالای ۴۰ تولید شده اند .

_ فعالیت های اقتصادی
مرحوم استاد پور کاظم بر خلاف بسیاری از هنرمندان هم عصر خویش ، هرگز خود را محدود در میز طراحی ننموده بلکه علاوه بر طراحی و نقاشی ، تمامی مراحل اجرایی تولید قالی را تجربه نموده و حتی با مراوده و ارتباط تجاری با تجار بنامی هما نند آقایان  ترابی ، کلافی ، محمدی ، نارونی و امثالهم  ، در عرصه تجارت آن نیز وارد و سپس با تاسیس تجارتخانه ای تحت عنوان ” صنایع قالی ایران ”  پای در نمایشگاههای داخلی و خارجی نهاد ، تا مستقیما حاصل طراحی هایش را در جلوه گاه فرشهای تولیدی اش در معرض قضاوت علاقمندان قالی ایران قرار دهد ، که الحق استاد در این زمینه نیز بمدد ذکاوت و صداقت ، سربلند از بوته آزمایش بیرون آمده  و نام و نشان پور کاظم را علاوه بر عرصه  نام آوران طراحی و تولید  ، در زمره تجار نامدار فرش ایران قرار داد.

pourkazem10

 استاد در پشت میز تجارت ، روز افتتاح تجارتخانه ” صنایع قالی ایران ” واقع در خیابان دارائی تبریز

pourkazem11اولین نمایشگاه فرش دستباف در تهران (قبل از انقلاب) نفرات عکس از راست به چپ : مرحوم استاد پور کاظم ، مرحوم حاج ابراهیم شهسوار پور ، سه تن از مسئولان اقتصادی و فرهنگی وقت
________________________________________

_منش هنری
احترام به پیشینیان و هنر بیادگار مانده از آنان و پاسدار نام و حرمت آنان بودن ، همواره از نکات مورد اهتمام استاد بوده ودر طول حیات هنری شان هرگز دیده یا شنیده نشد که کسی از گذشتگان یا طراحان هم دوران خویش را بدیده تحقیر بنگرد یا عملش را سبک بشمارد . و مدام همگان را به این نکته تذکر میداد ، ولی در عین حال ، نه بطور چشم بسته پیرو پیشینیان بود و نه آنکه در پی بدعت گذاری ناروا یا سنت شکنی نا معقول ، بلکه مرحوم استاد پور کاظم با اجتهاد هنری از اصول و ثوابت گذشته ، در طرح هایش با اندیشه ای نو، به نیاز های جدید پاسخی معقول و منطقی داده و خلاء نوآوری در عرصه طراحی قالی در آن دوره را به نسبت توان و وسع خویش پر می نمود .

pourkazem12  نمونه ای از قالی های مد روز تولیدی توسط مرحوم استاد پور کاظم

pourkazem13

تابلو فرش آیات محرابی که توسط مرحوم استاد پور کاظم برای مسجد آذر شهر طراحی و تولید شده است که در نوع خود از نظر فرم و محتوا منحصر بفرد است

pourkazem14

مرحوم استاد پور کاظم بهمراه آشوت مکیان (نقاش چیره دست رنگ و روغن ) در کنار یکی از فرشهای تصویری سفارشی

ناگفته نماند که برتر از تمامی این ویژه گی های فنی و هنری  که بر شمردیم ، خصائل انسانی و اخلاقی مرحوم استاد پور کاظم بود که وی را مقبول عام و خاص ساخته و شهره شهر کرده بود که شاید رمز ماندگاری نام و آثارش نیز در این نکته نهفته باشد.
یادش گرامی باد .

توضیح : شاید عده ای از خوانندگان بر ما خرده بگیرند که خلف وعده کرده ایم، زیرا درابتدای شروع سلسله مقالات وعده کرده بودیم که نخست به شرح حال هنرمندان در حال حیات بپردازیم و آنگاه کلام به پیشینیان بکشانیم، که البته حق با خوانندگان است، اما این خلف وعده بی سبب نبود چرا که قصد داشتیم مقاله سوم را به شرح حال استاد حسین  پورکاظم اختصاص دهیم لکن عرفا و اخلاقا مقدم داشتن فرزند بر مرحوم پدر را روا ندانستیم، که البته تاکید استاد حسین پور کاظم نیز همین بود، لذا به لطف حق در مقاله چهارم با شرح حال استاد حسین پور کاظم، همان وعده قبلی خود را پی خواهیم گرفت. و جا دارد در این جا از زحماتی که استاد حسین پور کاظم در این ارتباط متحمل شده و با رویی گشاده  خواهش و زحمت ما را پذیرفتند، تقدیر و تشکر نماییم .
توضیح : اصل تمامی عکس ها و مدارک ارائه شده در نزد نگارنده می باشد.

   تحقیق و نگارش : سعید رونقیان تبریزی 

 

درحال ارسال
امتیاز کاربر 5 (1 رای)
امتیاز نظرات 0 (0 امتیاز دهی)
90%
عالی
  • Design

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

درحال ارسال